oprogramowanie komputerowe arisco

Domy Prawo O DPS, Kontakt

wstecz

(aut. Anna Rosińska – MEDI 4/2010; dps.pl 21.01.2011)

 

Anna Rosińska - psycholog, terapeuta

 

Pracuję w domu pomocy społecznej dla niepełnosprawnych intelektualnie jako psycholog od przeszło 7 lat. To wystarczająco długi czas, abym zauważyła zmiany w moim reagowaniu i podejściu do podopiecznych. Nie dotyczy to jednak tylko mnie; podobne zmiany widzę u innych pracowników. Zmiany, o których piszę, dotyczą różnych kwestii: zapału do pracy, pomysłów, cierpliwości w wysłuchiwaniu historii mieszkańców, zaciekawienia nimi itp. Czy zmiany te mają coś wspól­nego z tzw. wypaleniem zawodowym? Po czym można poznać, że ten problem już mnie dotyczy? Co powinniśmy robić, że­by nie doświadczać negatywnych skutków wypalenia zawodowego? Jak radzić sobie z pracą, która wymaga nieustannego kon­taktu z człowiekiem wymagającym uwagi i troski? Na te pytania postaram się odpo­wiedzieć w poniższym artykule.

 

Czym jest wypalenie zawodowe?

 

Określenie to zrobiło w ostatnich latach dużą karierę, chociaż do słownika współ­czesnej psychologii weszło za sprawą ame­rykańskiego psychiatry Herberta Freudenberga dopiero w 1974 roku. W artykule za­mieszczonym w czasopiśmie Journal of Social Issue, użył on określenia "wypalenie" do oznaczenia stanu wyczerpania jed­nostki spowodowanego nadmiernymi zadaniami stawianymi jej przez fizyczne lub społeczne środowisko pracy.1 Opisał on pracę wolontariuszy w ośrodku dla narkomanów. Zajęcie to było tak wyczerpu­jące, że pomimo entuzjazmu i zaangażowania nie udawało się im osiągnąć zamie­rzonych celów w pracy z osobami uzależ­nionymi. Pracując w tym samym ośrodku, Freudenberger zaobserwował u nich stop­niową, ale dość szybką utratę energii i ma­lejące zaangażowanie w pracę. Wydawało się, że wolontariusze otrzymywali za mało korzyści, w stosunku do wkładu pracy ja­ki ponosili.

W tym samym czasie wypalenie zawo­dowe badała Christina Maslach, która przeprowadziła wywiady z setkami osób pracujących w służbie zdrowia, z których wynikało, że emocje towarzyszące kontaktom zawodowym z ludźmi cierpiącymi mogą być źródłem bardzo silnych, czasem wręcz obezwładniających napięć emocjo­nalnych. Te chroniczne napięcia powodo­wały, że osoby początkowo zaangażowa­ne w swoją pracę, czuły się emocjonalnie wyczerpane i wyżute z wszelkich uczuć2. Maslach określa "wypalenie zawodowe" jako zespół wyczerpania emocjonalne­go, depersonalizacji i obniżonego po­czucia dokonań osobistych, który mo­że wystąpić u osób pracujących z inny­mi ludźmi w pewien określony sposób3.

W tym kontekście można powiedzieć, że wypalenie zawodowe, to nie tylko prze­wlekłe zmęczenie wykonywaną pracą, ale także zestaw wielu innych objawów. Moż­na o nim mówić wówczas, kiedy osoby za­angażowane w określone przedsięwzię­cie tracą motywację do działania, oraz do­świadczają uczucia emocjonalnego, psy­chicznego, jak i fizycznego wyczerpania.

Kto jest szczególnie narażony na wystąpienie tego syndromu?

Wypalenie zawodowe dotyczy zawo­dów społecznych, wśród których wymie­nia się takie grupy zawodowe jak: leka­rze, pielęgniarki, psychologowie, psychia­trzy, pracownicy opieki społecznej, dorad­cy zawodowi w urzędach, kuratorzy sądo­wi, personel więzienny, księża. Są to więc zawody, w których występuje bliski kon­takt emocjonalny z innymi ludźmi - czę­sto z osobami chorymi, upośledzonymi czy cierpiącymi, które wymagają zaangażowa­nie w ich sprawy.

Objawy wypalenia zawodowego

Zespół objawów rozwija się bardzo po­woli, początkowo może być nawet dla nas niezauważalny. Pojawia się jednak wiele sygnałów alarmowych, które mogą świad­czyć o wypaleniu zawodowym. Sympto­my, które powinny nas zaniepokoić, moż­na podzielić na cztery grupy:

FIZYCZNE: utrzymujące się uczucie zmę­czenia, zaburzenia snu, apetytu, czę­ste przeziębienia, bóle różnego rodzaju, zmniejszenie potrzeb seksualnych, sen­ność, itp.

EMOCJONALNE I BEHAWIORALNE: ob­niżony nastrój utrzymujący się dłuższy czas, drażliwość, chwiejność emocjonal­na, obecność negatywnych myśli, znie­chęcenie do wszystkiego, pojawiają­ce się lęki, poczucie bezsensu i pustki, zachowania impulsywne i agresywne, utrata kontroli nad sobą, trudności w re­laksowaniu się, poczucie osamotnienia, przeciążenia, utrata nadziei

RODZINNE I SPOŁECZNE: obniżenie za­interesowania członkami rodziny, ła­twiejsze popadanie w złość i irytację na bliskich, unikanie kontaktów z nimi, na­silony stres towarzyszący codziennym sytuacjom rodzinnym, obniżenie poczu­cia wsparcia i inne

DOTYCZĄCE PRACY: utrata zapału, po­czucie bezsensu swoich działań, rosną­ce poczucie niekompetencji, trudności w kończeniu podjętych zadań, niechęć pójścia do pracy i pozostania w niej, przedmiotowe traktowanie pacjentów, niecierpliwość w kontakcie z nimi, po­czucie winy wobec pacjentów, nara­stające niezadowolenie z pracy, poczu­cie braku kontroli nad tym, co się dzieje, brak sił by cokolwiek zmienić, zwierza­nie się pacjentom ze swoich spraw oso­bistych bądź unikanie kontaktu z nimi.

PRZYCZYNY WYPALENIA ZAWODOWE­GO

Można mówić o trzech grupach przy­czyn - im więcej czynników występuje, tym większe ryzyko wystąpienia wypale­nia zawodowego:

a) indywidualne: cechy charakteru takie jak: niska samoocena, niepewność, ule­głość, zależność, niskie poczucie skutecz­ności, perfekcjonizm4. Osoby przekona­ne że niewiele od nich zależy, bardzo wy­magające wobec siebie, biorące zbyt wie­le obowiązków są obciążone dużym ryzy­kiem wypalenia zawodowego.

b) interpersonalne: branie zbyt osobi­ście problemów podopiecznych, nadmier­ne angażowanie się w rozwiązywanie ich spraw, pozwalanie na przekraczanie własnych granic. To również brak umiejętności w rozwiązywaniu problemów, rywalizacja, zaburzona komunikacja, agresja werbalna, konflikty z innymi pracownikami.

c) organizacyjne: zbyt duży zakres obowiązków przy ograniczeniach czasowych, poczucie niedocenienia w miejscu pracy, podważanie kompetencji pracowników, stawianie przez pracodawcę sprzecznych wymagań, brak wsparcia i możliwości doszkalania, zdobywania nowych kompetencji.

 


 

TEST WYPALENIA ZAWODOWEGO

Na wszystkie poniższe pytania odpowiadaj, uwzględniając stopień nasilenia - im bardziej dane stwierdzenie Cię dotyczy, tym więcej punktów przypisz danemu stwierdzeniu. Użyj punk­tacji od 1-5 (1- nie dotyczy mnie; 5 - dotyczy mnie w pełni)

  • 1.       Łatwiej się męczę.

  • 2.       Mniej uwagi poświęcam swojemu wyglądowi.

  • 3.       Więcej pracuję, ale moja wydajność zdecydowanie spada.

  • 4.       Zaczynam wątpić w to, że moja praca jest komukolwiek potrzebna.

  • 5.       Właściwie bez powodu odczuwam melancholię i przygnębienie.

  • 6.       Zdarza mi się zapominać o spotkaniach, zaległych rachunkach. Drażnią mnie ludzie.

  • 7.       Mało czasu przebywam z rodziną i przyjaciółmi.

  • 8.       Łatwiej się przeziębiam.

  • 9.       Mam coraz mniej czasu.

  • 10.   Coraz gorzej radzę sobie z czasem wolnym.

  • 11.   Rzadko się śmieję, nie śmieszą mnie dowcipy i telewizyjne komedie.

  • 12.   Bardzo źle znoszę, gdy inni sobie ze mnie żartują.

  • 13.   Nie pamiętam, kiedy ostatnio uprawiałam (-em) seks.

  • 14.   Nie chce mi się z nikim rozmawiać

Punktacja

14-20 - brak lub niskie nasilenie objawów wypalenia zawodowego

21-35 wzrost objawów wypalenia zawodowego, pojawiają się sygnały alarmowe, które powin­ny skłonić do zastanowienia

od 42 - średnie nasilenie objawów

36-54 - ryzyko wypalenia zawodowego, wiele sygnałów alarmowych

55-70 - wysoki stopień wypalenia zawodowego, powinieneś poważnie zatroszczyć się o siebie

 


 

Jak przeciwdziałać wypaleniu zawodowemu?

Jeśli chcemy pomagać innym, mieć satysfakcję z pracy i widzieć pozytywne efekty swojego działania, musimy nauczyć się przeciwdziałać wypaleniu zawodowemu. Podstawowe zalecenie, które powinno być przyjęte jako obowiązek dla wszystkich tych, którzy pracują z innymi brzmi CHCESZ SIĘ TROSZCZYĆ O INNYCH - NAJPIERW ZATROSZCZ SIĘ O SIEBIE.

Nie odwrotnie. Powiedzenie "z próżnego i Salomon nie naleje" w pełni pasuje do naszej pracy z drugim człowiekiem - jeśli nie jest dla mnie wartością inna osoba, to nie będę potrafiła okazać jej szacunku. Jeśli to ja chcę, żeby inni się mną interesowali i tylko na mnie zwracali uwagę, to nie będę mieć cierpliwości do wysłuchiwania spraw innych itd. Dlatego pierwsza wskazówka brzmi:

  • Poznaj samego siebie - zastanów się nad swoimi celami i priorytetami. Postaw sobie pytania, o których zapomniałeś, a może nigdy ich sobie nie zadałeś - czy ja chcę to robić? Co mogę zmienić, żeby praca nie była dla mnie nadmiernym obciążeniem? Na jakie zmiany mam wpływ, a jakie są poza moją kontrolą? Jak wyobrażam sobie swoje życie zawodowe za 10 lat, czy będę z niego zadowolony?

  • Ustalaj realistyczne cele. Zastanów się nad swoim podejściem do obowiązków, na ile uwzględnia ono realia, a na ile wypływa z ambicji, perfekcjonizmu, chęci rywalizacji z innymi. Ustal również limit własnych możliwości i staraj się ich nie przekraczać.

  • Zastanów się, czy prowadzisz zdrowy i higieniczny tryb życia. To, jak traktujesz swój organizm, jest ważne dla ciebie i innych. Zwróć uwagę na to co, jak i kiedy jesz; czy śpisz tyle godzin, ile pozwala Ci wypocząć; czy dbasz o siebie wystarczająco dobrze; czy nie zapominasz o częstej aktywności fizycznej itd.

  • Odpoczywaj. Jeśli nie wygospodarujesz czasu dla siebie, żeby znaleźć równowagę, nie będziesz pomocny innym.

  • Działaj asertywnie. Żyj w zgodzie ze swoimi wartościami, bez agresji i nadmiernej uległości.

  • Zaakceptuj, że nie masz wpływu na wszystko i że często potrzebujesz do pomocy innych. Doceń pracę w zespole.

  • Nie rób nic na siłę. Nie działaj wbrew sobie. Nie staraj się wie­dzieć zawsze lepiej od podopiecznych, czego potrzebują. Naucz się ich słuchać i przyjmować ich perspektywę.

  • Słuchaj uważnie informacji zwrotnych od współpracowników. Mogą być niezwykle pomocne.

  • Pamiętaj, że uczymy się przez całe życie. Możemy zmieniać swoje podejście i uczyć się od innych.

  • Dbaj o nieprzekraczanie swoich granic. Czas wolny jest twoim czasem wolnym, z którym możesz zrobić, co chcesz.

  • Wypróbuj nowe sposoby radzenia sobie ze stresem. Na pewno masz sprawdzone sposoby, ale dowiedz się co pomaga innym w zrelakso­waniu się i sprawdź, czy u ciebie ta meto­da też się sprawdzi.

  • Poszukaj odpowiedniego dla siebie hobby. To doskonale regeneruje umysł.

  • Staraj się być elastycznym. Patrz na problem z różnych perspektyw.

  • Bądź świadomy swoich braków i akcep­tuj własne ograniczenia. Nauczy cię to większej tolerancji dla pod­opiecznych, którzy przecież często okazują swoją słabość i przeżywają porażki.

  • Bądź łagodny i życzliwy dla siebie i in­nych.

 

W pracy z drugim człowiekiem jeste­śmy narażeni na wiele obciążających sy­tuacji. Możemy obronić się przed przeży­waniem zespołu wypalenia zawodowego wtedy, kiedy rozumiemy przyczyny i efek­tywnie radzimy sobie ze stresem, kiedy je­steśmy w stanie rozpoznać wczesne sy­gnały ostrzegawcze, wreszcie - kiedy dba­my o siebie i staramy się utrzymać równo­wagę w naszym życiu. Wypalenie zawodo­we to proces zmian, których nie powinni­śmy zlekceważyć. Nawet pierwsze objawy mogą być ważnym sygnałem alarmowym naszego organizmu. Może nadszedł czas, by zatroszczyć się o siebie i przyjrzeć swo­jemu postępowaniu.

1,2,3… - bibliografia dostępna w wersji papierowej MEDI