oprogramowanie komputerowe arisco reklama: PRODUCENT OBUWIA PROFILAKTYCZNEGO WAŁĘSA & PALUCH s.c.

Domy Prawo O DPS, Kontakt

wstecz

(aut. Marta Gaworska, Anna Kozdroń – MEDI 1/2008; dps.pl 18.04.2008)

 

Marta Gaworska, Anna Kozdroń - Akademia Wychowania Fizycznego im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Człowiek w całym swoim życiu napotyka wiele sytuacji, które go stresują, niepokoją lub wzbudzają lęk. W literaturze przedmiotu sytuacje te określane są jako trudne, jako przełomy, punkty zwrotne czy też kryzysy. Pojęcie kryzysu w psychologii funkcjonuje zamiennie z takimi terminami jak: stres, konflikt, sytuacja krytyczna, frustracja (Szatur-Jaworska 2006). Przyczyną stresu może być pierwszy dzień w szkole, wizyta u fryzjera, przeprowadzka itd.

Antoni Kępiński (1987) przyrównał życie ludzkie do dnia, w którym starość przypadła na zmierzch, który najczęściej kojarzy się z zagrożeniem w przyszłości. Rozumiana w ten sposób starość związana jest z przeżywaniem obaw, niepokojów, lęku.

Wydawać by się mogło, że życie człowieka w starszym wieku pozbawione jest stresu. Seniorzy nie pracują, mają dużo czasu wolnego, mogą robić to, co chcą lub wreszcie realizować wszystkie te marzenia, które przez całe swoje życie odkładali na starość. Tymczasem okres ten narażony jest na mnóstwo stresujących sytuacji, które pojawiają się na przełomie dorosłości i starości. Od tego momentu wiele osób boryka się z tzw. kryzysami egzystencjalnymi: poczuciem przemijania, świadomością utraty atrakcyjności fizycznej.

Wśród typowych zdarzeń kryzysogennych charakterystycznych dla okresu starości wymienia się (Szatur-Jaworska 2006):

  • brak   zdrowia, kondycji i atrakcyjności fizycznej - choroba, niepełnosprawność, spadek kondycji;
  • utrata bliskich osób - lęk przed  śmiercią  najbliższych;
  • utrata statusu społecznego;
  • utrata poczucia przydatności - brak zajęcia;
  • perspektywa śmierci-brak perspektywy kolejnej fazy życia;
  • przejście na emeryturę - problem utraty statusu zawodowego, nadmiar czasu wolnego;
  • wyprowadzka dzieci tzw. syndrom "pustego gniazda";
  • przeprowadzka, np. do domu pomocy społecznej.

Dopiero u progu starości człowiek zaczyna bardziej interesować się swoim ciałem i dostrzegać nasilające się zmiany zdrowotne, a także społeczne (utrata zdrowia, znaczenie statusu zawodowego). Świadomość tych zmian wpływa negatywnie na jego sprawność, samodzielność i wreszcie samopoczucie psychiczne, stając się czynnikiem kryzysogennym. Wspomniane wyżej nadmierne zainteresowanie własną osobą, tzw. starczy egocentryzm, prowadzi często do nadinterpretacji powstałych zmian w organizmie starszego człowieka, co w rezultacie przyspiesza spadek potencjału fizycznego, atrakcyjności fizycznej i wreszcie nastroju. Można powiedzieć, że ten ciąg negatywnych odczuć dotyczących własnego starzenia się to zasługa m. in. nadmiaru czasu wolnego. "Przywilejem" starości powinno być posiadanie czasu wolnego?! Jednak jak się okazuje fakt zyskania 8 godzin w budżecie całego dnia zamiast cieszyć, stresuje. Jak mówią seniorzy, jest to "czas pusty", "przekleństwo". Pojawia się problem z jego zagospodarowaniem. Niestety w naszym społeczeństwie funkcjonuje jeszcze negatywny stereotyp starości, w myśl którego seniorom nie przystoi próbować nowych rzeczy. Nieraz widok maszerującej osoby starszej z kijami w parku zadziwia lub nawet rozśmiesza, podczas gdy powinien stać się czymś normalnym. Należy więc oswajać całe społeczeństwo z myślą, że współczesny senior to także aktywny senior. Wówczas ten podarowany emerytom czas wolny będzie spełniał swoje funkcje: wypoczynkową jako czas na regenerację sił fizycznych i psychicznych, rozrywkową jako czynnik walki z monotonią dnia codziennego i rozwojową jako czas na rozwój swojej osobowości, intelektu i sprawności (za: Wnuk 2006). Tak rozumiany i wykorzystywany czas wolny może zmienić się z pustego w ciekawy, z czynnika stresującego w źródło radości.

Obok nadmiaru czasu wolnego sytuacją kryzysową osoby w starszym wieku jest zmiana miejsca zamieszkania np. na dom pomocy społecznej lub dom dzieci. Wydawać się może, że zamieszkanie w domu pomocy społecznej nie przysparza stresów. Mieszkaniec otoczony jest całodobową opieką medyczną, opieką rehabilitantów, ma zapewnione całodzienne wyżywienie. Jednym słowem brak mu obowiązków i zmartwień. Jednak nie w tym problem. Czynnikiem stresującym staje się przystosowanie do życia w placówce, posiadanie współlokatora (osoby nieznanej), mieszkanie z innymi osobami.

Objawy procesu starzenia się, jak widać, nie dotyczą tylko strony fizycznej. Wyraźny wpływ na cechy motoryczne oraz na aktywność fizyczną mają zmiany zachodzące w psychice oraz statusie społecznym osoby starszej. Zmiany te polegają na zmniejszeniu szybkości ruchowego uczenia się, obniżeniu sprawności intelektualnej i na poważnych zmianach przystosowań emocjonalnych. Często występuje również poczucie odosobnienia oraz obcości otaczającego środowiska. Poczucie to często jest uwarunkowane dynamiką przemian kulturowo - obyczajowych, szybkim tempem postępu techniczno - informatycznego, przemianami wewnątrz państwa itd. Wszystko to sprawia, że starsze pokolenie wycofuje się z życia społecznego i żyje na uboczu. U człowieka starszego następuje zmiana w osobowości: zacieśniają się zainteresowania, zmniejsza się aktywność umysłowa, występuje nadmierna ostrożność w podejmowaniu decyzji, konserwatywna postawa wobec nowości, skupianie się na własnych sprawach, przekonanie o własnej nieomylności oraz skłonność do wzruszeń (Szwarc 1979). Podsumowując - zmiany psychologiczne związane ze starzeniem się pozostają w wyraźnym związku ze zmianami biologicznymi, zdrowotnymi i społecznymi: zwiększa się zależność od otoczenia; zmieniają się postawy, zachowania; wzmacnia się potrzeba bezpieczeństwa; następuje wycofywanie się z wcześniejszych form aktywności, pojawiają się skłonności hipochondryczne, egocentryzm, potrzeba akceptacji, potrzeba aktywizacji, brak lub ograniczenie kontaktów z innymi ludźmi, obniżenie samooceny, uprzedzenia społeczne. Duże zasoby czasu wolnego a przy tym nieumiejętność zagospodarowania nim, samotność, brak sensu życia, brak pasji, zainteresowań, brak chęci do działania, ruchu, aktywności, powodują nieciekawy, pełen trudnych sytuacji obraz starości.

Przedstawione wyżej czynniki stresogen-ne wcale nie muszą wywoływać stresu. Receptą na radzenie sobie z sytuacjami trudnymi są, jak podaje literatura przedmiotu: ucieczka w świat wspomnień czy też świat romansów i filmu, chęć rozpoczęcia życia od nowa w nowym związku, waloryzacja tego, co się ma lub też pracoholizm. Wśród wymienionych wyżej czynników walki ze stresem zabrakło jednego bardzo ważnego czynnika, jakim jest aktywność fizyczna! Uczestnictwo w różnych formach rekreacji ruchowej z pewnością wypełni lukę powstałą w budżecie czasu dnia codziennego i na pewno ułatwi przystosowanie się do życia w domu pomocy społecznej. Pojawia się, zatem pytanie, czym jest rekreacja ruchowa, jakie są jej cechy i jaką rolę pełni w życiu starszego człowieka?

Rekreacja ruchowa, obok wychowania fizycznego, zajmuje szczególne miejsce w kulturze fizycznej. To właśnie rekreacja jest końcowym etapem udziału w kulturze fizycznej, czyli właśnie tym etapem, który dotyczy osób starszych. Rekreację ruchową należy traktować jako możliwość uczestniczenia w aktywności ruchowej dla każdego (młodego czy starego, sprawnego, nieaktywnego czy też wymagającego rehabilitacji).

Termin "rekreacja ruchowa" pochodzi od łacińskiego słowa: recreo (odnawiać, ożywiać, pokrzepiać). Określenie to często kojarzone jest z dbałością o własną higienę fizyczną i psychiczną. Rekreacja ruchowa to nic innego jak wszelka aktywność fizyczna, podejmowana w czasie wolnym, dla rozrywki, odpoczynku i rozwoju osobowości. Należy tu mocno podkreślić, iż rekreacja ruchowa to nie sport! To aktywność, która nie jest nastawiona na rywalizację, na osiąganie maksymalnych wyników sportowych, jest niezbyt męcząca, a uczestnictwo w niej ma przynosić odprężenie, radość i przyjemność. Głównym celem podejmowania rekreacji ruchowej jest więc zaspokojenie potrzeby ruchu niezbędnego dla zdrowia, równoważenie dobowego bilansu energetycznego ustroju, poprawa lub utrzymanie odpowiedniego poziomu sprawności i kondycji fizycznej i/lub dla osiągnięcia przyjemności z wysiłku fizycznego i psychicznego, odreagowanie stresów życia codziennego (Wolańska, 1996).

Z powyższej definicji wynikają cechy charakterystyczne dla rekreacji: jest dobrowolna, społecznie użyteczna i aprobowana, wypływa z potrzeb i zainteresowań człowieka, podejmowana jest dla wypoczynku oraz rozwoju własnej osobowości, ma miejsce wyłącznie w czasie wolnym, jest formą czynnego wypoczynku, ciekawym doświadczeniem, przygodą, okazją do poznania czegoś nowego, a przede wszystkim przynosi zadowolenie, odprężenie, relaks i radość z samego uczestnictwa w niej. Udział w różnych formach aktywności fizycznej poprawia nasze samopoczucie, ułatwia pokonywanie codziennych trudności, daje człowiekowi niezbędną dawkę optymizmu. Można zatem powiedzieć, że rekreacja ruchowa oddziałuje w trzech sferach działalności człowieka: w sferze konieczności (obowiązek współczesnego człowieka), powinności (wynika z higieny fizycznej) i dowolności (dowolny wybór formy aktywności ruchowej) (Demel, Humen, 1970). W celu zachowania dobrego zdrowia, zarówno fizycznego jak i psychicznego, każdy senior powinien jak najdłużej pozostać aktywny.

Systematyczny i właściwie dobrany wysiłek fizyczny osób starszych to duży pożytek w przypadku wielu chorób, ale nie tylko. Ruch wpływa korzystnie na wszystkie obszary organizmu: serce, mózg, płuca, psychika - poprawia obraz własnego JA, daje satysfakcję z własnej sprawności, wyzwala chęć do czynu oraz pozwala na łatwiejsze radzenie sobie ze stresem, a także wpływa korzystanie na układ nerwowy - poprawia koordynację ruchową i ćwiczy refleks (Jagła, 2003).

Jak wspomniano we wstępie artykułu w procesie starzenia występuje szereg sytuacji kryzysogennych, które powodują trudności w dostosowaniu się do nowych sytuacji (wywołują u osób starszych stres). Sytuacje te, powodujące zmęczenie psychiczne, mogą i powinny być równoważone przez zmęczenie fizyczne. Znane jest twierdzenie, że należy rekompensować bierny styl pracy aktywnym wypoczynkiem. Aktywny wypoczynek można również zastosować w celu "zwalczania" codziennych trudności, stresów, zmartwień, czy rozładowania agresji nagromadzonej w ciągu całego dnia. "Wysiłek fizyczny jest jednym z najskuteczniejszych środków przeciwdziałających stanom depresyjnym" (www.zamek.krapkowice.pl 2006). Podejmowana systematycznie przez osoby starsze aktywność ruchowa pozwala zrealizować warunki aktywnego wypoczynku w stosunku do obciążenia psychicznego nagromadzonego w ciągu dnia. Aktywność ruchowa zwiększa "dopływ dodatnich bodźców psychicznych związanych z ćwiczeniami fizycznymi oraz zmniejsza nasilenie negatywnego "frustracyjnego stresu psychicznego".

Oprócz "odstresowujących" właściwości, aktywność ruchowa seniorów pozwala na zapobieganie zniedołężnieniu starczemu, utrzymanie odpowiedniego ciężaru ciała, utrzymanie siły mięśniowej na odpowiednim poziomie oraz poprawę sprawności układu krążenia (www.zamek.krapkowice.pl 2006).

W tym miejscu należy podkreślić istotną rolę, jaką pełni instruktor prowadzący zorganizowane zajęcia ruchowe dla osób starszych. Instruktor powinien być fachowcem w dziedzinie kultury fizycznej, ale również dobrym psychologiem. Psychologiem, gdyż to właśnie on spędza sporo czasu z podopiecznymi, poznaje ich problemy i zmartwienia. Może podkreślić relaksacyjny aspekt wysiłku fizycznego, nauczając ćwiczących prostych technik autorelaksacji.

Korzyści z regularnej aktywności ruchowej są dla seniorów nieocenione. Udział w zajęciach ruchowych pozwala na nowo zaistnieć w grupie rówieśniczej, "wyciąga" osoby starsze z samotności - daje możliwość nawiązania nowych znajomości i przyjaźni, daje ukojenie fizyczne i psychiczne (kontakt z wodą, przyrodą), jest doskonałym środkiem na odreagowanie agresji, pozwala na nowo poczuć się przydatnym, atrakcyjnym, młodym, dodaje wiary w siebie i własne możliwości. Często pozwala na zniwelowanie poczucia obcości otaczającego środowiska. Inaczej mówiąc jest idealnym antidotum na większość stresowych sytuacji osób starszych. Polecamy spróbować!

Bibliografia:

  • Dąbrowski K. red. (1979) Zdrowie psychiczne. PWN, Warszawa.
  • Demel M., Humen W. (1970), Wprowadzenie do rekreacji fizycznej, SiT, Warszawa.
  • Jagła J. (2003), Zdrowotne walory aktywności ruchowej w dobie postępu cywilizacyjnego. Piła.
  • Kępiński A. (1987), Lęk. PZWL, Warszawa.
  • Kuński H., Jagier A. (1989): Ruch doskonali i uzdrawia serce. Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej, Warszawa, s. 12-14.
  • Rembowski J. (1984), Psychologiczne problemy starzenia się człowieka. Warszawa, PWN.
  • Szałtynis D., Kochańczyk T. (1997), Aktywność fizyczna w promocji zdrowego starzenia. Wydawnictwo TKKF, Warszawa.
  • Szatur - Jaworska B. i wsp. (2006), Podstawy gerontologii społecznej, Warszawa.
  • Wnuk W. (2006), Czas wolny osób starszych - problem rzeczywisty czy wymyślony? w: Trzeci wiek drugiej płci, Zierkiewicz E., Łysak A., Wrocław.
  • Wolańska T. (1996), Uczestnictwo w kulturze fizycznej prze całe życie, w: Aktywność ruchowa osób starszych, red. A. Jopkiewicz, Wydział Pedagogiczny WSP im. J. Kochanowskiego, Kielce.
  • http://zamek.krapkowice.pl/polski/kultura/silownia/artykuł.php