oprogramowanie komputerowe arisco

Domy Prawo O DPS, Kontakt

wstecz

(aut. Marzena Humańska – MEDI 4/2008; dps.pl 3.01.2009)

W medycynie upadek określa się jako zdarzenie polegające na nagłej, niezamierzonej zmianie pozycji   ciała wskutek utraty równowagi, występującej podczas chodzenia lub wykonywania innych czynności, w wyniku czego osoba poszkodowana znajduje się na podłodze, ziemi lub innej nisko położonej powierzchni bez udziału sił zewnętrznych. Upadki u osób w wieku podeszłym powodują poważne następstwa i dlatego zaliczane są do tzw. Wielkich Zespołów Geriatrycznych.


Zaburzenia równowagi u osób starszych są skutkiem zmian starczych oraz chorobowych, a także wpływu niekorzystnych warunków zewnętrznych. Co najmniej jeden upadek w roku zdarza się u 1/3 osób w wieku 65 lat lub starszych, które mieszkają we własnych domach. Częstość upadków ulega zwiększeniu wraz z wiekiem i po 80 roku życia zdarzają się one już co drugiej osobie.


Większość upadków wśród osób starszych występuje podczas chodzenia. Istnieje bowiem zależność pomiędzy ryzykiem upadków a zaburzeniami chodu, które występują w przebiegu uszkodzeń narządu ruchu, np. choroby stawów, zniekształcenia stóp oraz uszkodzenia układu nerwowego. Postępujące z wiekiem ograniczenia funkcji układu kontroli postawy przyczyniają się do zmian wzorca chodu. U osób w wieku podeszłym można zaobserwować: zmniejszenie szybkości chodu, skrócenie kroku, zmniejszenie częstotliwości kroków, wydłużenie czasu obunożnego podporu, chód na szerszej podstawie, czyli zwiększenie szerokości kroku.


Przyczyny upadków u seniorów


Przyczyny upadków osób starszych dzieli się na wewnętrzne i zewnętrzne.
Czynniki wewnętrzne, zależne od stanu zdrowia lub nasilenia objawów chorobowych, mogą być różne. Do chorób oraz stanów często występujących u osób w wieku podeszłym, związanych ze znacznym wzrostem występowania ryzyka upadków zalicza się między innymi:

  • choroby neurologiczne - np. stany po udarze mózgu, parkinsonizm,
  • choroby psychiczne - np. depresja, stany lękowe, otępienia,
  • choroby układu sercowo – naczyniowego - np. zaburzenia rytmu serca, choroba niedokrwienna serca,
  • zaburzenia metaboliczne - np. hipoglikemia, niedokrwistość, zaburzenia wodno-elektrolitowe,
  • choroby narządu ruchu - np. zapalenia stawów, choroba zwyrodnieniowa stawów, zniekształcenia stóp,
  • choroby narządów zmysłów - np. jaskra, zaćma, zapalenie błędnika,
  • zaburzenia moczowo - płciowe, np. nietrzymanie moczu, parcie naglące,
  • stosowane leki, np. psychotropowe, diuretyki, hipotensyjne.


Czynniki zewnętrzne, środowiskowe -powodują około 30%-50% upadków w domu. Świadczą o braku dostosowania warunków środowiskowych do potrzeb ludzi starszych. Utratę równowagi powodują najczęściej: nieodpowiednie oświetlenie, strome schody, zniszczone nawierzchnie ulic, wysokie krawężniki, śliskie posadzki, zawinięte dywany, przesuwalne chodniczki, progi, brak uchwytów i poręczy.

Zapobieganie upadkom


Zapobieganie upadkom polega przede wszystkim na stworzeniu prawidłowych, dostosowanych do osób w wieku podeszłym, warunków środowiskowych. Dobrym pomysłem, zalecanym często opiekunom jest zasada, że na schody wchodzą oni za podopiecznym, a schodzą przed nim. Zapobiega to upadkowi ze schodów, który zazwyczaj powoduje groźne następstwa. Ważne jest też dobre oświetlenie schodów oraz włączanie na noc oświetlenia pierwszego i ostatniego schodka. Oświetlenie powinno być wystarczające, ale nie rażące w oczy. Łazienki powinny mieć podwyższony sedes i uchwyty pozwalające na przytrzymanie się. Wanna nie jest polecana ze względu na wysokie brzegi i możliwość upadku przy wchodzeniu i wychodzeniu z niej. Warto rozważyć zamontowanie brodzika z prysznicem. W przypadku pacjentów z dużą niesprawnością ruchową i zaburzeniem równowagi takie rozwiązanie umożliwia mycie ich w pozycji siedzącej na specjalnym foteliku zabezpieczającym przed upadkiem. Półki należy rozmieścić tak, by przy korzystaniu z umieszczonych na nich przedmiotów nie trzeba było się nadmiernie wspinać czy schylać. Zaleca się, aby najczęściej używane rzeczy, takie jak: ubrania, środki czystości i żywność były umieszczone na wysokości od bioder do poziomu oczu osoby starszej. Fotele oraz krzesła należy tak dobrać, by zapewnić seniorom komfort i jednocześnie chronić ich przed upadkiem. Siedząca na nich osoba powinna móc oprzeć obie stopy o podłoże przy zgięciu w stawach kolanowych pod kątem około 90°. Poręcze powinny być zamocowane równolegle do siedzenia - 18 cm powyżej i powinny wystawać 2,5-3cm do przodu od siedzenia. Łóżko należy umieścić tak, by osoba starsza miała do niego dostęp ze wszystkich stron, a dotarcie z niego do łazienki nie sprawiało większych trudności. W bezpośrednim sąsiedztwie łóżka należy umieścić dzwonek lub telefon służący do wezwania pomocy. Jest to istotne, ponieważ część upadków zdarza się właśnie w obrębie łóżka.


Należy również pamiętać o wykorzystaniu pomocy technicznych zmniejszających ryzyko upadków, np. laski, trójnogi, podpórki dwukołowe lub czteropunktowe (balkoniki). Przy wyborze takiego sprzętu powinno się zwrócić uwagę na odpowiednią wysokość oraz możliwość wygodnego i pewnego chwycenia rączki. W bezpiecznym poruszaniu się osób starszych znaczącą rolę odgrywa również obuwie. Powinno być lekkie, łatwe do założenia i zdjęcia, mieć podeszwę antypoślizgową, stabilizować staw skokowy oraz dopasowywać się do zniekształceń w obrębie stopy.
Wymienione działania zapobiegające upadkom są niezwykle ważne. Upadki wywołują bowiem poważne konsekwencje, m.in.:

  • urazowe: złamanie, rozległe stłuczenia, krwiaki podtwardówkowe, oparzenia.
  • związane z unieruchomieniem: hipotermia, odwodnienie, infekcje, odleżyny, przykurcze stawów.
  • psychiczne: tzw. zespół poupadkowy (post fali syndrom).


Osoba, u której wystąpił zespół poupadkowy, zaczyna się obawiać, że może ponownie dojść do upadku. Ogranicza więc swą aktywność życiową i przestaje opuszczać dom, w konsekwencji zmniejsza się jej ogólna sprawność, a tym samym rośnie ryzyko kolejnych upadków. Zespół poupadkowy jest jednym z podstawowych czynników zwiększających ryzyko instytucjonalizacji osoby starszej.


Każdy upadek osoby starszej powinien być sygnałem alarmowym i powinien zainicjować analizę czynników, które do niego doprowadziły. Ustalenie przyczyny umożliwia bowiem wdrożenie ukierunkowanych działań interwencyjnych.


W ocenie zaburzeń równowagi i chodu znajdują zastosowanie krótkie testy, które dostarczają informacji na temat równowagi badanego, pozycji statycznej i dynamicznej, jego sprawności ruchowej i konieczności stosowania sprzętu ortopedycznego. Do metod oceny chodu i równowagi służą takie testy jak: test Tinetti, skala Berg, test "wstań i idź". Ten ostatni polega na: zmianie pozycji siedzącej na stojącą, przejściu 3 metrów, obrocie o 180 stopni, zmianie pozycji ze stojącej na siedzącą. Osoba, która wykona powyższe zadania w czasie poniżej 20 sekund jest w dużej mierze samodzielna, mimo że osoba całkowicie sprawna wykonuje test krócej niż 12 sekund i ten czas zaleca się jako wartość graniczną oceny.


Literatura

  • A. Ashburn, D. Hyndman, R. Pickering, L. Yardley, S. Harris, Age and Ageing. Predicting people with stroke at risk of falls, Oxford 2008, 37, 3, 270.
  • O. Beauchet, G. Allali, C. Annweiler, G. Berrut, et al. Does Change in Gait while Counting Backward Predict the Occurrence of a First Fall in Older Adults?, Gerontology 2008, 54, 4, 217.
  • M. Biercewicz, K. Kędziora-Kornatowska, Upadki - istotny problem medyczny osób w wieku podeszłym. Kwart. Ortop. 2005, 1,8-11
  • R.G. Cumming, G. Salkeld, M. Thomas and all, Prospective study of the impact of fear of falling on activities of daily living, SF-36 scores, and nursing home admission. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2000, 55(5), M 299 -305.
  • F. Feldman, H. Chaudhury, Falls and the physical environment: A review and a new multifactorial falls-risk conceptual framework. The Canadian Journal of Occupational Therapy. Ottawa 2008, 75, 2, 82.
  • U. Kwapisz, Postępowanie pielęgniarskie w wybranych problemach geriatrycznych. Upadki, [w:] Pielęgniarstwo w geriatrii, M. Biercewicz, M.T. Szewczyk, R. Ślusarz (red). Borgis, Warszawa 2006, 111- 123.
  • U. Kwapisz, Stan funkcjonalny pacjentów geriatrycznych w subiektywnej ocenie zdrowia, Piel. Pol., 2005, 1 (19), 149-152.
  • JJ. Pruszyński, A. Kuczerowska, Upadki, Gerontol. Pol. 2004, 12 (4), 177-181.
  • A. Rostawski, Ruch przedłuża młodość, PZWL, Warszawa 2001.
  • A. Skalska, Niesprawność ruchowa. Upadki i zaburzenia chodu, [w:] Geriatria z elementami gerontologii ogólnej, T. Grodzicki, J. Kocemba, A. Skalska (red). Via Medica, Gdańsk 2007, 123-133.
  • A. Skalska, Wielkie problemy geriatryczne, [w:] Geriatria z elementami gerontologii ogólnej, T. Grodzicki, J. Kocemba, A. Skalska (red). Via Medica, Gdańsk 2007, 95-97.
  • L. Wdowiak, A. Budzyńska-Kapczuk, Wielkie problemy geriatryczne - zaburzenia mobilności, równowagi i upadki, Pielęg. i Połóż. 2004, 46 (8), 20-21.
  • B. Wojszel, B. Bień, M. Przydatek, Wielkie problemy geriatryczne. Upadki, Med. Rodz. 2001, 4 (2), 83-86.
  • M. Żak, Ocena ryzyka upadków u osób starszych i możliwość prewencji, Gerontol. Pol. 200, 8 (3), 18-21.
  • M. Zak, U. Melcher, Rehabilitacja jako element programu zapobiegania upadkom osób starszych, Prz. Lek. 2002, 59 (4-5), 308-313.
  • M. Żak, Upadki osób starszych -analiza zagrożeń na podstawie obserwacji prowadzonych w latach 1994-2001, Prz. Lek. 2002, 59 (4-5), 304-307.