oprogramowanie komputerowe arisco

Domy Prawo O DPS, Kontakt

wstecz

Życie starszego człowieka w DPS

(aut. Andrzej Mielczarek, MEDI 2/2006; dps.pl 6.06.2006)

Transformacja zastała seniorów w najbardziej niekorzystnym dla nich czasie, już ukształtowanych przez minioną epokę, nie przygotowanych do radykalnej zmiany środowiska swojego życia i modyfikacji rządzących nim zasad(1). Spowodowała gwałtowne pogorszenie się sytuacji materialnej. Charakterystyczna dla tego okresu pogoń za sukcesem odsunęła na margines ludzi starzejących się. Zrodziło to w nich frustrację, załamanie i poczucie krzywdy.

Starszy człowiek na ogół potrzebuje pomocy i wsparcia. Przewlekłe choroby, pogłębiające się zniedołężnienie, a nierzadko również samotność, utrudniają codzienne jego życie. Często staje wobec problemów przekraczających możliwość samodzielnego ich rozwiązania, szuka wsparcia w instytucjach pomocowych.

Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej (2) , osoby starsze to jedna z grup, znajdująca się w kręgu zainteresowania pomocy społecznej. Praktycznie mogą oni korzystać z szerokiego katalogu świadczeń, zarówno pieniężnych jak i rzeczowych, oraz usług. Pomoc obejmuje m. in. zasiłek wyrównawczy, okresowy, celowy dla osób starszych bez dochodów lub o niskich dochodach, pomoc rzeczową, usługi opiekuńcze w środowisku lokalnym, w tym także usługi specjalistyczne, lokalne domy pomocy społecznej, rodzinne domy pomocy społecznej dla osób starszych, specjalistyczne domy pomocy społecznej, uwzględniające specyficzne potrzeby osób starszych. To także mieszkania chronione, kluby seniora i domy dziennego pobytu (3). Do nich adresowana jest także praca socjalna, poradnictwo w zaspakajaniu codziennych potrzeb życiowych, opieka pielęgnacyjna, zapewnienie kontaktów ze środowiskiem.

Podkreślić należy, że rodzina jest podstawową formą wsparcia osoby starszej i niepełnosprawnej. Jednak w przypadku braku możliwości uzyskania pomocy ze strony rodziny lub gminy w miejscu zamieszkania ludzie starzy mogą ubiegać się o skierowanie do domu pomocy społecznej (DPS)(4).

DPS świadczy swoim mieszkańcom usługi bytowe, opiekuńcze i wspomagające, dostosowane do indywidualnych potrzeb jednostki, pośredniczy w korzystaniu ze świadczeń zdrowotnych, kierując się zasadą pełnego upodmiotowienia mieszkańców, zapewnienia bezpieczeństwa, poszanowania prawa do wolności, intymności, godnego traktowania i możliwości dokonywania wyborów. Funkcjonuje w oparciu o standard obowiązujących usług(5).

Standard określa normy funkcjonowania DPS w trzech zasadniczych obszarach: warunków lokalowych, wymagań względem personelu oraz zasad funkcjonowania Domu. Ideą konstruowania standardu było stworzenie w tych placówkach warunków zbliżonych do panujących w domach rodzinnych. Ponadto zapewnienie podopiecznym opieki, możliwości korzystania z różnych form aktywizacji i rehabilitacji (6).

W DPS powinien funkcjonować Zespół Terapeutyczno-Opiekuńczy (ZTO), składający się ze specjalistów, który swoją pracę opiera na woli i opinii mieszkańca, uwzględniając m. in. jego stopień aktywności, stan zdrowia. Stanowi on podstawę do opracowania jego indywidualnego planu wspierania, zakresu usług: bytowych, (tj. miejsca zamieszkania, wyżywienia, zapewnienia niezbędnej odzieży i obuwia, utrzymania czystości), opiekuńczych (udzielanie pomocy mieszkańcowi w podstawowych czynnościach życiowych, pielęgnacja i niezbędna pomoc w załatwianiu spraw osobistych), wspomagających (umożliwienie mieszkańcowi udziału w terapii zajęciowej, podnoszenie jego sprawności i aktywizowanie, umożliwienie zaspakajania potrzeb religijnych i kulturalnych). Mieszkaniec powinien mieć zapewnione warunki do rozwoju samorządności mieszkańców, nawiązywania kontaktów z krewnymi i środowiskiem.

W opracowywaniu indywidualnego planu wspierania ważny jest udział mieszkańca. Planowanie swojego życia jest jedną z trudniejszych form terapii. Dobrze skonstruowany plan aktywizuje mieszkańca, rozbudza w nim pragnienia, jest motorem działań, sprawia, że czuje się on potrzebny.

Każdy mieszkaniec ma prawo wybrać sobie spośród pracowników DPS tzw. pracownika pierwszego kontaktu (PPK). Wrażliwego na jego problemy, gotowego do rozwiązywania jego problemów. Winien on dostrzegać w podopiecznym obok wartości materialnych także jego człowieczeństwo, wartości duchowe, zaspakajające odwieczne pragnienie godności, wolności i miłości, "będące sensem życia i sensem śmierci"(7).

Standaryzacja DPS stworzona na wzór rozwiązań stosowanych w krajach Unii Europejskiej ma na celu stworzyć odpowiednie warunki życia podopiecznych i zaspakajać ich wszystkie potrzeby. Mimo to, często w wyobrażeniach społeczeństwa DPS nie jest w stanie być domem zastępczym. Nadal pokutuje obiegowa opinia, że najgorsza rodzina jest lepsza od DPS (8).

Czy słusznie? Czego oczekują podopieczni i społeczeństwo od takich placówek? Czy mieszkańcy DPS zastają tu przyjazne środowisko życia i rozwoju? Czy DPS ogranicza w jakimś stopniu prawo do wolności, godnego życia, właściwego traktowania i szacunku? Czy życie w DPS może dać mieszkańcom satysfakcję życiową, umożliwić zaspakajania wszystkich potrzeb? Jakie są uwarunkowania w realizacji tych zadań, leżące po stronie instytucji, a jakie po stronie mieszkańca DPS?

Jako wieloletni "praktyk" pomocy instytucjonalnej śmiem twierdzić, że odpowiednio prowadzony DPS może być substytutem domu rodzinnego, zapobiegać samotności, zapewnić właściwą opiekę staremu człowiekowi, której często brakuje w domu rodzinnym. Warunek, że podopieczni będą otaczani staranną opieką, przebywać w przyjaznym i funkcjonalnym otoczeniu, dostosowanym do ich zróżnicowanych potrzeb. Gdy pracownicy DPS zatroszczą się o pełne upodmiotowienie swoich mieszkańców, uszanują ich prawo do wolności, intymności i godnego traktowania. Należy zdawać sobie sprawę, że człowiek to jednostka wielowymiarowa, nie tylko "byt biologiczny", ale przede wszystkim "byt duchowy". Jak twierdzi wielu lekarzy, w sferze duchowej człowieka tkwią moce i siły uzdrawiające różne choroby a zaniedbania na tym odcinku stanowią poważne zagrożenia dla zdrowia jednostki. Na jakość życia ludzi starszych, ich adaptację do nowych warunków życia ma ogromny wpływ atmosfera placówki, jej wygląd i profesjonalna pomoc ze strony personelu. Całościowy proces opieki nad pacjentem cechować powinna świadoma orientacja na pacjenta, myślenie w kategoriach jego dobra. Strategia postępowania z mieszkańcem to autentyczne i uważne wsłuchiwanie się w jego głos. Z pewnością pomocnym w tym będzie osiągnięcie wymaganego rozporządzeniem standardu DPS, tj. odpowiednia baza materialna, dobrze funkcjonujący ZTO i właściwy dobór PPK. To właściwe opracowanie i realizacja indywidualnych planów wspierania mieszkańca. Fachowo pomagający winien rozumieć, że pod podobnymi objawami ludzkiego cierpienia: depresja, smutek, obsesje, agresywność czy bieda i bezradność - kryją się różne problemy. I te, tak jak różne choroby, wymagają zróżnicowanych strategii pomagania.

Zatem konieczność wnikliwej diagnozy sytuacji i problemu podopiecznego, poznanie jakie są jego oczekiwania wobec pomagającego, zbadanie co potrzeba, żeby jego problem ustąpił lub się zmniejszył. Co jeszcze należy wziąć pod uwagę i jakie mamy możliwości oddziaływania na podopiecznego w celu jego zmobilizowania do aktywności? Szczególnie ważną sprawą jest troska o adaptację podopiecznego do warunków panujących w DPS. Biorąc pod uwagę różnorodność przypadków, różnic osobowościowych, rozmaitych uwarunkowań decyzji zamieszkania w domach pomocy, adaptacja mieszkańca w DPS jest zjawiskiem trudnym. Na adaptację do nowych warunków w DPS ma wpływ wiele czynników: jego pochodzenie, wiek, stan zdrowia, cechy charakteru, biografia, zainteresowania, także przyczyna zamieszkania w placówce opiekuńczej. Choroby i niepełnosprawność to główne przyczyny zamieszkania seniorów w DPS. W następnej kolejności wymienia się ich słabą sytuację materialną, utratę mieszkania i zanik więzi rodzinnych. Następną istotną przyczyną ubiegania się o miejsce w DPS jest fakt, że ludzie młodzi, pracujący zawodowo nie mogą zapewnić koniecznej, całodobowej i specjalistycznej opieki swoim rodzicom.

Starość niesie z sobą tak wiele problemów, niedogodności, że oczywistym musi być wychodzenie naprzeciw wszelkim oczekiwaniom starego człowieka, zapewnienie mu maksymalnego komfortu, ciepła, pomimo demonstrowanych czasem trudnych do zaakceptowania form zachowań. Takimi formami może być przyjmowanie postawy wrogości wobec personelu i współpracowników, bądź też wycofanie się, izolacji od otoczenia. Trzeba się z tym uporać, próbując zrozumieć przyczyny takich zachowań, co niewątpliwie przyniesie wymierne korzyści dla mieszkańca, współmieszkańców i personelu. Umiejętna praca z podopiecznym to wytworzenie z nim relacji, aby nie czuł się stale kontrolowany i oceniany. Każdy musi mieć poczucie wpływu na własne życie, a zarazem stosunkowo szerokie pole podejmowania własnych wyborów.

Jakkolwiek proces pomagania wiąże się często z integracją w życie podopiecznego, to jednak ingerencja ta nie może przekroczyć granicy wyznaczonej zakresem kompetencji pomagającego. Warunkiem prawidłowego rozwoju każdej jednostki jest aktywność, dostosowana do możliwości danej osoby. Aktywność zapewnia seniorowi utrzymywanie sprawności fizycznej i psychicznej, pobudza zaradność, uczy współżycia w grupie. Pobudza wiarę w sens życia, rozwija różnorodne zainteresowania, stymuluje procesy wyobraźni i twórczego działania, rozwija osobowość. Umożliwia prowadzenie twórczego i harmonijnego życia, jest podstawą leczenia wielu chorób i opóźnia efekty starzenia. DPS zatem powinien stwarzać warunki do prowadzenia różnych form aktywizacji mieszkańców, organizować pracownie terapii zajęciowej. Adaptację mieszkańców do życia DPS ułatwi także pełne wsparcie (także religijne), pomoc psychologiczna i socjalna, możliwość zaspakajania wszystkich potrzeb. Każdy człowiek, chce mieć zapewnione poczucie bezpieczeństwa, warunki do biologicznej egzystencji; przynależny do grupy, chce być kochany, nawiązywać kontakty międzyludzkie. Pragnie przyjaźni, oparcia i zrozumienia przez innych, a także szacunku i uznania. Człowiek chce być niezależny, czegoś dokonywać, być kompetentnym, mieć prestiż, możliwość dzielenia się wiedzą i umiejętnościami, mieć poczucie, że jest potrzebnym. Jeszcze inne: to potrzeba samorealizacji, dążenia do zajmowania się tym, do czego posiada się zdolności, potrzeba wiedzy i zrozumienia, przejawiająca się w poszukiwaniu wiedzy o świecie, o otaczających go zjawiskach. To także potrzeby estetyczne, źródło działań i silnych wrażeń zmysłowych, znajdujące wyraz w pozytywnych wzruszeniach, określanych jako piękne, harmonijne. DPS powinien zadbać o możliwość zaspakajania wszystkich potrzeb mieszkańca. Daje to lepsze warunki dla biologicznej egzystencji podopiecznego, pogody duchowej, daje większe poczucie szczęścia, satysfakcji z życia, wzbogaca życie wewnętrzne.

Na lepsze przystosowanie się mieszkańca do życia w DPS, jego adaptację ma wpływ pielęgnowanie w nich wartości duchowych. Ludzie starsi patrzą inaczej na starość i nieuchronnie nadchodzącą śmierć. Często nawracają się w stronę religii, zaszczepionej w dzieciństwie, potrzebują kapłańskiego wsparcia duchowego. Udane życie religijne mieszkańców DPS zaspokaja ich pragnienie wolności i miłości, jest jednym ze skutecznych lekarstw zapobiegających depresji, utraty wiary w sens życia itp.(9). Jak twierdzi A. Gurycka(10), na zaspakajanie potrzeb starszego człowieka ogromny wpływ ma środowisko w którym on przebywał. Potwierdza to także ks. L. Dyczewski(11) .Odizolowanie starego człowieka od środowiska w którym dotychczas żył, ograniczenie jego kontaktów z bliskimi, skierowanie aktywności na zupełnie inne tory, przyśpiesza proces starzenia i śmierć. Pomoc w DPS często zamiast przywracać starego człowieka społeczeństwu - izoluje go od niego. Gwarantując dobre warunki, równocześnie usuwa go poza nawias normalnego, wspólnego życia z innymi grupami wiekowymi(12). Wchodzi on do DPS z balastem swojego bardziej lub mniej udanego życia, samotny lub pozostawiający swoich bliskich, przeniesiony do zupełnie obcego jej środowiska.

Pomimo dążenia przez DPS do zachowania prywatności i samowystarczalności, w wielu sytuacjach mieszkańcy muszą się liczyć z innymi osobami. Człowiek w starszym wieku, z uwagi na stan zdrowia oraz swoje specyficzne potrzeby i oczekiwania, oczekuje możliwości życia w niekrępującym środowisku, zachowania intymności i poczucia prywatności. Wpływa to korzystnie na jego adaptację, samopoczucie i zakres tak bardzo potrzebnej swobody(13). Niestety nie zawsze jego oczekiwania mogą być tu spełnione.

Stąd konieczność współpracy DPS ze społecznością lokalną, budowanie jego przyjaznego wizerunku, organizowanie spotkań z innymi mieszkańcami DPS i klubami seniora, udział w przeglądach twórczości artystycznej, kontaktów z najbliższymi i rodziną. Stan zdrowia i samopoczucie na co dzień ma ogromne znaczenie dla każdego mieszkańca DPS. Częste zachorowania i przewlekłe choroby w różnym stopniu dezorganizują jego życie, sprzyjają depresjom, pesymistycznym poglądom na świat, budzą niepokoje. Większość mieszkańców DPS charakteryzuje się słabym stanem zdrowia, co ma niewątpliwie związek z ich wiekiem i przeżyciami, zaniedbaniami w leczeniu chorób w młodym wieku. Warto poznać wszystkie czynniki utrudniające proces adaptacji seniora do warunków DPS, ażeby uniknąć wszelkich niepowodzeń. Być może bardziej korzystnym będzie pozostawienie seniora we własnym mieszkaniu, przy szerszym wsparciu służb pomocowych i wolontariatu.

Literatura:

  1. Z.Wołk, Seniorzy wobec instytucji pomocy / w / Przestrzeń życiowa i społeczna ludzi starszych, red. M. Dzięgielewska, Łódź 2000, s. 94;
  2. Ustawa o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r, Dz. U. Nr 64, poz. 597, Art.2.1;
  3. K. Wyrwicka, Osoby starsze w systemie pomocy społecznej, Praca Socjalna 2003, nr 2, s. 108;
  4. D. Markowska, Dom - twierdza tożsamość, / W odpowiedzi na: / Dom we współczesnej Polsce, red. P. Łukasiewicz, A. Siciński, Wrocław 1992, s. 101;
  5. Na bazie analizy wstępnej oraz doświadczeń państw zachodnich powstał stworzony przez Duńczyków,, Projekt rekomendacji minimalnego standardu domów" zawierający program przeprowadzenia niezbędnych zmian / nr 23 /., będący podstawą wydania rozporządzenia z załącznikiem nr 1 w sprawie domów pomocy społecznej;
  6. B. Anzorge .Marketing usług w Domach Pomocy Społecznej. Niepublikowany maszynopis pracy dyplomowej , Częstochowa 1999, s. 1 - 8;
  7. U. Łgowska, Wartości duchowe w procesie pielęgnowania, / w: / Materiały Pokonferencyjne z VIII Międzynarodowej Konferencji Długoterminowej Toruńskich Zakładów Opatrunkowych , Toruń 2004;
  8. Z. Tarkowski, Zarządzanie i kierowanie Domem Pomocy Społecznej, Lublin 1998, s. 236;
  9. Opieka pastoralna jako towarzyszenie osobie w podeszłym wieku, Na Temat 2003, nr 1, s. 30 -33;
  10. A. Gurycka, Rozwój i kształtowanie zainteresowań, Warszawa 1978, s. 19;
  11. L. Dyczewski, Ludzie starzy i starość w społeczeństwie i kulturze, Lublin 1994, s. 56;
  12. K. Breger, W. R. Pomeranz, Nursing Home Development, Yew York 1985. Vian Nostrand Reinhold Company;
  13. A. Mielczarek, Działalność kulturalno - oświatowa s domach pomocy społecznej dla osób starszych na przykładzie Domu Pomocy Społecznej "Na Skarpie" we Włocławku, / w: / Debiuty Naukowe WSHE , Włocławek 1998, s. 129.

dr n. hum. Andrzej Mielczarek -Dom Pomocy Społecznej we Włocławku