oprogramowanie komputerowe arisco

Domy Prawo O DPS, Kontakt

wstecz

(aut. Andrzej Mielczarek - MEDI 4/2006; dps.pl 14.02.2007)

Przyp.dps.pl : niezgodność przypisów bibliograficznych w tekście i bibliografii wynika prawdopodobnie z błędu, który powstał przy redagowaniu tego numeru MEDI

dr n. hum. Andrzej Mielczarek (Dom Pomocy Społecznej "Na Skarpie" we Włocławku)

 

Światowa Organizacja Zdrowia określa rehabilitację jako kompleksowe, skoordynowane stosowanie środków medycznych, pedagogicznych, społecznych i zawodowych w celu usprawnienia osób z naruszoną sprawnością organizmu do możliwie najwyższego poziomu. W jej skład wchodzi fizjoterapia, terapia zajęciowa oraz zaopatrzenie ortopedyczne.

Inaczej mówiąc, to świadomie kierowany proces polegający na celowym wykorzystywaniu ściśle określonych ćwiczeń fizycznych w celu uzyskania efektów przeciwdziałających obniżeniu się możliwości przystosowawczych organizmu. Uzyskane efekty fizjologiczne mogą być ważnymi czynnikami w zapobieganiu lub zmniejszaniu się tempa rozwoju szeregu chorób1.

W zależności od wieku pacjentów, wyróżnia się odpowiednie rodzaje rehabilitacji. M. Żak określa rehabilitację geriatryczną jako dział rehabilitacji, którego głównym celem jest przywrócenie lub utrzymywanie jak najlepszej sprawności osób w podeszłym wieku2. Demografowie alarmują o zatrważającej progresji starzenia się populacji generalnej świata. Na świecie żyje już ponad 600 mln. osób po 60 roku życia. Około 5,7 mln. Polaków przekroczyło już 60 rok życia, co stanowi 15% ludności kraju. Z tej liczby około 2 mln. osób (35%) to osoby niepełnosprawne, co powoduje narastanie potrzeb rehabilitacyjnych4. Stąd ogromna potrzeba zainteresowania się tą dziedziną rehabilitacji. Dzięki coraz doskonalszym metodom i liczniejszej fachowej kadrze proces usprawniania daje odczuwalne efekty. Połączenie fizyko- i kinezyterapii prowadzi do właściwego, szybkiego i nieinwazyjnego postępowania terapeutycznego. Ograniczamy więc czas niepełnosprawności i ilość stosowanych leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych, których stosowanie ma znaczne przeciwwskazania i wywołuje objawy uboczne5.

Upadki jako przyczyna niepełnosprawności

Ludzie w podeszłym wieku cechują się największą niepełnosprawnością i śmiertelnością w następstwie upadków. Przewraca się 25% osób w wieku od 65 do 74 lat, powyżej 75 roku życia 30%, a powyżej 80 roku życia 50%. Ponieważ z reguły upadki są powodowane więcej niż jednym czynnikiem, należy oceniać i monitorować zagrożenia związane zarówno z czynnikami wewnętrznymi (łączącymi się z zaburzeniami ustroju), jak i zewnętrznymi (dotyczącymi środowiska, w którym przebywa osoba starsza)6.

Osoby niepełnosprawne są często zależne od otoczenia, a wykonywanie przez nie prostych czynności życia codziennego stanowi dla nich poważne wyzwanie lub jest wielokrotnie barierą nie do pokonania i tym samym wpływa na pogorszenie jakości ich życia. Urazy czy przewlekłe choroby powodują u osób starszych często obniżenie, i tak juz niskiej wydolności fizycznej, co tym samym uniemożliwia im samodzielne wykonywanie podstawowych czynności i uzależnia od pomocy innych7.

Cele i rodzaje rehabilitacji

Istotnym elementem procesu leczenia chorych w podeszłym wieku jest rehabilitacja, której głównym celem jest utrzymanie lub przywrócenie zdolności do samodzielnego funkcjonowania, szczególnie w zakresie podstawowych czynności życia codziennego, jak również usprawnianie poszczególnych narządów czy układów, w których występuje dysfunkcja8. To wielokierunkowy proces społeczny na rzecz koordynacji wysiłków jednostek ochrony zdrowia, innych instytucji rządowych, samorządowych, pozarządowych i charytatywnych oraz indywidualnych wysiłków w celu przywracania osobom potrzebującym możliwości samodzielnego życia w rodzinie i szerszej społeczności oraz aktywności społecznej i twórczej9. Pod pojęciem rehabilitacji rozumiemy także uzdolnienie do życia z wykorzystaniem wszystkich potencjalnych możliwości pomimo pogorszenia się stanu zdrowia. Pacjent motywowany jest do odpowiedzialności i działania. Oczywiście przez cały czas należy pamiętać, że jest to człowiek cierpiący, który wymaga wszelkiej możliwej pomocy ze strony rodziny i opiekunów. Poprawa stanu zdrowia może nastąpić, gdy pacjent mobilizuje własne siły i własną wolę, gdy zadaje sobie pytanie: "co ja mogę zrobić?"10. Trudno sobie wyobrazić leczenie w każdej specjalności medycznej bez równocześnie prowadzonych działań rehabilitacyjnych. Końcowe wyniki leczenia zależą od czasu wprowadzenia i intensywności prowadzenia wczesnej rehabilitacji medycznej11. Rehabilitacja pozwala ograniczyć do minimum fizyczne, psychiczne i społeczne skutki niepełnosprawności, które powstają w momencie zaistnienia dysfunkcji fizycznych, intelektualnych, kulturalnych, społecznych itp. To kolejny, możliwy do osiągnięcia12, etap terapii, przywracający pacjentowi dobry stan zdrowia, samodzielność i sprawność. Rehabilitacja jest zazwyczaj dzielona na trzy zasadnicze rodzaje: rehabilitację leczniczą, która często rozpoczyna się jeszcze w fazie terapii i ma na celu kompensowanie zaburzonych funkcji, rehabilitację zawodową, polegającą na uzdolnieniu pacjenta do powrotu do życia zawodowego; rehabilitację społeczną ponownie włączającą pacjenta do życia społecznego i pomoc w nawiązaniu nośnych relacji socjalnych. Dla seniorów - odizolowanych i osamotnionych - odgrywa ważną rolę. Rehabilitacja znajduje także zastosowanie praktycznie we wszystkich gałęziach medycyny: w kardiologii, chirurgii, reumatologii, neurologii, laryngologii, u osób niedowidzących, głuchych, z upośledzeniem umysłowym itp13. Oczywiście we wczesnym okresie po urazie lub zachorowaniu na plan pierwszy wysuwa się rehabilitacja lecznicza, natomiast stopniowo akcent powinien być przenoszony na rehabilitację pedagogiczną i socjalną.

Niesprawność osób w podeszłym wieku, to wynik nie tylko patologii w obrębie wielu narządów i układów, ale także wpływ zmian inwolucyjnych postępujących z wiekiem. Te zmiany, urazy, czy przewlekłe choroby powodują często obniżenie, i tak już niskiej, sprawności funkcjonalnej do poziomu, który uniemożliwia samodzielne wykonywanie podstawowych czynności życia codziennego i uzależnia od pomocy innych osób, a postępujące niedołęstwo bardzo często doprowadza do poważnych konsekwencji, których leczenie stanowi wyzwanie dla personelu medycznego14. Jak wynika z badań, wśród najczęstszych przyczyn zaburzeń w obrębie organizmu wymienia się osłabienie siły mięśniowej, zaburzenia równowagi chodu, sprawności układu krążenia, zdolności poznawczych i spostrzegawczych, czy stosowanie zbyt dużej ilości leków.

Upadki mogą być także skutkiem zaburzeń wzroku lub słuchu, a prawdopodobieństwo ich wystąpienia zwiększa się wśród chorych na cukrzycę i cierpiących na chorobę Parkinsona (ta ostatnia zwiększa ryzyko upadku aż 10-krotnie). Wśród czynników zewnętrznych, odpowiedzialnych za upadki, najczęściej wymienia się nieodpowiednie obuwie, śliskie podłoże, progi, złe oświetlenie15. Największą liczbę upadków i urazów odnotowuje się w opiece instytucjonalnej, dotyczą one 45-67% pensjonariuszy domów dla przewlekle chorych. W wyniku upadków wielokrotnie dochodzi do poważnych urazów, a najczęstszym powikłaniem są złamania (50%), z których najgroźniejsze jest złamanie w obrębie nasady bliższej kości udowej. Niedocenianie wagi upadków w znaczny sposób wpływa na pogorszenie jakości życia poszkodowanych. Upadki zaliczone zostały do tzw. wielkich zespołów geriatrycznych. Dlatego tym bardziej zasadne wydaje się podejmowanie działań mających na celu zmniejszenie ich liczby i ich następstw w grupie ludzi starszych16 . Gdy nie mają już one miejsca, należy zadbać o to, by senior mógł jak najszybciej mieć w pełni przywróconą możliwość samodzielnego poruszania się, skutecznej rehabilitacji geriatrycznej.

Sprawni jak najdłużej

Podmiotem rehabilitacji geriatrycznej jest pacjent w zaawansowanym wieku, cierpiący zazwyczaj na klika chorób przewlekłych, które wzajemnie na siebie wpływają i stanowią zagrożenie dla samodzielności pacjenta17. Jej formami są: rehabilitacja prewencyjna (zmierzająca do utrzymania dotychczasowych kompetencji seniora w celu jak najdłuższego unikania chorób, niesprawności i niesamodzielności),ogólna (skierowana do seniorów przewlekle chorych; polegająca na ich uaktywnianiu) oraz celowa (dopasowana do poszczególnych jednostek chorobowych i potrzeb pacjentów)18.

Konsekwencje starzenia się

Samo starzenie się nie jest chorobą, ale zupełnie naturalnym i prawidłowym procesem, któremu podlega ludziki organizm. To ostatni etap w życiu człowieka; sygnał, że życie zbliża się powoli do końca. Jednak na ten normalny proces nakładają się zdolności adaptacyjne, ograniczony potencjał sił, często towarzyszą mu procesy patologiczne, chorobowe - zarówno w wymiarze somatycznym, jak i psychicznym. Dodatkowym obciążeniem dla seniora są niekorzystne zmiany w środowisku socjalnym. Wszystko to powoduje, że senior wymaga intensywnej i całościowej opieki geriatrycznej, także w zakresie rehabilitacji geriatrycznej. W miarę upływu lat organizm ludzki zużywa się: zmniejsza się wydolność i rezerwy układu krążenia, narządy ruchu podlegają degeneracyjnym zmianom, zmniejsza się siła mięśni. Redukcji ulega koordynacja, a organy zmysłów stają się coraz mniej sprawne. Zmniejsza się odporność na zmęczenie i choroby (np. infekcje)19.

Inne konsekwencje starzenia się organizmu, to zwiększenie zaburzenia stabilizacji somatycznej, kognitywnej i afektywnej, zredukowana zdolność do spontanicznej rekonwalescencji, zagrożenie utraty mobilności. Pojawiają się nietypowe objawy kliniczne, następuje zwiększenie wahania wartości normalnych; ograniczeniu ulega zdolność kompensacji. Ponadto, pojawiają się takie deficyty jak: niebezpieczeństwo nieprawidłowego dopasowania się i niewystarczający lub nieprawidłowo reagujący system wsparcia społecznego; a także biograficzna sytuacja kryzysowa i zmniejszenie kompetencji potrzebnych do aktywności życia codziennego20.


Motywy skłaniające do podjęcia rehabilitacji u osób starszych są następujące; poprawa lub zachowanie zadowalającego poziomu wydolności fizycznej, siły mięśniowej stabilizującej stawy (szczególnie kręgosłup), wzrost dodatnich bodźców psychicznych dających poczucie wzrastającej lub utrzymującej się sprawności całego ciała.

Celem rehabilitacji geriatrycznej jest także wzrost lub utrzymanie nieswoistej odporności przeciwzakaźnej, zapobieganie powstawaniu lub rozwojowi chorób cywilizacyjnych (głównie chorobie niedokrwiennej serca i chorobom metabolicznym) poprzez poprawę sprawności narządu krążenia (pojawienie się cech serca sportowego, higienizację życia, dietę, zaniechanie lub ograniczenie palenia tytoniu, unikanie stresów emocjonalnych itp.)3.


Społeczeństwa krajów wysokorozwiniętych żyją coraz dłużej. Trwa nieprzerwany postęp medycyny, która potrafi usuwać, a przynajmniej kontrolować coraz więcej chorób. Drugą stroną tego procesu jest fakt wzrostu liczby osób przewlekle chorych w zaawansowanym wieku - za dłuższe życie płaci się często utratą sprawności, zmniejszeniem samodzielności, redukcją udziału w życiu społecznym, słowem obniżoną jego jakością21.

Działania terapeutyczne

Rehabilitacja pacjentów w podeszłym wieku powinna stanowić kierunek postępowania mający na celu utrzymywanie jak najlepszej sprawności funkcjonalnej. Głównym założeniem programów rehabilitacji jest z reguły konkretny problem bądź grupa problemów. Ponieważ u chorych w podeszłym wieku może występować kilka chorób jednocześnie, oddziaływania terapeutyczne należy ograniczyć do osiągnięcia celów najważniejszych, takich jak wykonywanie prostych czynności życia codziennego. Przed rozpoczęciem terapii należy założyć jakie środki i czas są potrzebne do osiągnięcia optymalnych rezultatów oraz wyznaczyć cel, odpowiedni do możliwości pacjenta22. Ze wszech miar wskazane jest, by właściwą rehabilitację geriatryczną poprzedzać różnego rodzaju formami terapii zajęciowej.

Jedną z form aktywizacji mieszkańców w domu pomocy społecznej jest różnorodna terapia zajęciowa. Wspomniane określenie czynności o charakterze zajęć fizycznych i psychicznych jest więc działaniem wielokierunkowym, opartym na wykorzystaniu tkwiącego w każdym człowieku potencjału rozwojowego mającego źródło w naturalnych siłach witalnych organizmu, niezależnie od stopnia niesprawności. Terapia zajęciowa daje każdemu mieszkańcowi domu pomocy społecznej szansę wyrażenia siebie w dostępnej i indywidualnej formie, określonej jego wewnętrznymi i zewnętrznymi predyspozycjami. Pozwala na wybór takiej formy twórczości, która odpowiada indywidualnym uzdolnieniom i możliwościom. Głównym zadaniem terapii jest usprawnienie psychiczne i fizyczne danej osoby. Usprawnianie psychiczne ma na celu przywrócenie danej osobie zdolności nawiązywania kontaktów oraz umiejętności współżycia z innymi ludźmi i dostosowania się do środowiska, w którym żyje. Aby osiągnąć zamierzony efekt, terapeuta zajęciowy powinien podchodzić do psychicznie chorego z wyrozumiałością, serdecznością i cierpliwością. Odpowiednio dobrana terapia zajęciowa działa uspokajająco; kieruje uwagę na wykonywaną pracę. Usprawnianie fizyczne polega natomiast na odpowiednim doborze zajęć terapeutycznych w połączeniu z rehabilitacją leczniczą, aby umożliwić zachowanie sprawności fizycznej, pozwalającej przynajmniej na samodzielne wykonywanie prostych czynności lub przywrócić utraconą sprawność. Gdy zajęcia są prowadzone ciekawie, podopieczny zapomina, że ćwiczy, np. sprawność manualną rąk i wykonuje prace bez uczucia zmęczenia. W terapii zajęciowej usprawnianie psychiczne i fizyczne się przeplatają. Na przykład zajęcia muzyczne poprawiają nastrój, a w połączeniu z tańcem usprawniają fizycznie23. Doniosłą rolę odgrywa tu rozbudzenie i podtrzymywanie zainteresowań.

Wszechstronny plan

Pracownicy terapii zajęciowej po uwzględnieniu wielu czynników i zapoznaniu się ze wskazaniami i przeciwwskazaniami lekarza powinni opracować roczny, miesięczny i tygodniowy plan zajęć terapeutycznych dla danego typu domu pomocy społecznej. Planując zajęcia, terapeuta powinien wiedzieć kto będzie w nich uczestniczył, powinien trafnie rozpoznać potrzeby osób w nich uczestniczących, znać ich możliwości. Przy układaniu tygodniowych i miesięcznych planów pracy należy wyraźnie zaznaczyć stale powtarzające się zajęcia terapeutyczne, godziny przyjęć lekarza itp. Wprowadza to pewien ład i porządek w rytm dnia i tygodnia, pozwala dostosować indywidualne plany. Rytm dnia powinien być zbliżony do rytmu osoby pracującej, funkcjonującej w rodzinie24. Terapia zajęciowa z pewnością zapobiegnie wielu chorobom, urazom i upadkom, uczyni życie seniora bardziej aktywnym i satysfakcjonującym. Starość charakteryzuje tendencja do spokoju, spoczynku, apatii. Te naturalne skłonności są jednak wrogiem człowieka. Poddanie się im jest często przyczyną przedwczesnego nieuzasadnionego wiekiem zniedołężnienia, utraty zdolności do samoobsługi, a osobę raz im poddaną trudno jest reaktywować i pobudzić do udziału w życiu25. Główną przeszkodą w rehabilitacji osób starszych bywa często nuda i apatia. Bez aktywności umysłowej i fizycznej postęp rehabilitacji jest więcej niż wątpliwy. Dlatego bardzo duże znaczenie ma terapia zajęciowa dostosowana do możliwości fizycznych danego pacjenta i odbywająca się pod kontrolą lekarską. Ważne również, by zajęcia te organizowane były grupowo, gdyż dużą rolę odgrywa tu możliwość rozmowy, podtrzymywania kontaktów z innymi. Ergoterapia pomaga seniorowi w przełamaniu braku zaufania we własne siły. Ważnym elementem jest również pomoc osobie starszej w wypracowaniu "modelu aktywnego" spędzania czasu w domu i poza nim, gdy po przejściu na emeryturę czuje się często zagubiony. Dalszym elementem profilaktyki geriatrycznej jest ostrożna fizykoterapia, dostosowana do biologicznego wieku pacjenta, gimnastyka lecznicza, a nawet lekkie postacie sportu26.

Bibliografia:

  1. T.B.Kulik, B.Zboina, M.Wiecheć, Wpływ aktywności fizycznej na jakość życia osób w podeszłym wieku, /w:/ materiały z Konferencji Opieki Długoterminowej w Toruniu 2001, s.47;
  2. M.Żak, Rehabilitacja w geriatrii-wybrane zagadnienia, http://www.cim.tzmo.pl/index.pnp7page_id=142&lnkgroup id=407&lnkobject_id=181;
  3. T.B.Kulik, B.Zboina, M. Wiecheć, Wpływ aktywności fizycznej na jakość życia osób w podeszłym wieku, w: materiały z Konferencji Opieki Długoterminowej w Toruniu 2001, s.47;
  4. A.Kabsch, Niepełnosprawności towarzyszące starzeniu się człowieka - powstawanie potrzeb rehabilitacyjnych w: materiały pokonferencyjne z VIII Międzynarodowej Konferencji Opieki Długoterminowej, Toruń 2005, s. 35;
  5. T.B.Kulik, B.Zboina, M.Wiecheć, Wpływ aktywności fizycznej na jakość życia osób w podeszłym wieku, /w: / materiały z Konferencji Opieki Długoterminowej w Toruniu 2001, s.47;
  6. M.Żak, Upadki osób starszych - rehabilitacja jako element programu prewencyjnego, /w:/ materiały pokonferencyjne z V Międzynarodowej Konferencji Naukowo - Szkoleniowej Opieki Długoterminowej,Toruń 2002, s. 24;
  7. M.Żak, Wpływ rehabilitacji na wykonywanie czynności życia codziennego i chód u pacjentów w podeszłym wieku, /w:/ materiały pokonferencyjne z VIII Międzynarodowej Konferencji Opieki Długoterminowej, Toruń 2005, s. 37;
  8. Tamże, s. 37;
  9. A. Kwolek, Perspektywy rehabilitacji medycznej u progu XXI wieku, /w:/ Niepełnosprawność i rehabilitacja osób dorosłych jako problem medyczny i społeczny w Polsce, red. I.D. Karwat, Lublin 2002,s.16;
  10. E. Lange, Opieka nad pacjentem po udarze mózgu, Tematy 1995, nr 10, s. 6;
  11. "Od redakcji", /w:/ Niepełnosprawność i rehabilitacja osób dorosłych jako problem medyczny i społeczny w Polsce, red. I. D. Karwat, Lublin 2002, s. 10;
  12. L. Puchli, Pflege, Stuttgart 1997;
  13. J. E. Kiwierski, Realizacja polskiego modelu rehabilitacji w okresie reformy ochrony zdrowia, /w:/ Niepełnosprawność i rehabilitacja osób dorosłych jako problem medyczny i społeczny w Polsce, red. I. D. Karwat, Lublin 2002, s.16.;
  14. M.Żak, Rehabilitacja w geriatrii - wybrane problemy http://www.cim.tzmo.pl/index.php?page_id=142 ;
  15. M.Żak, Upadki osób starszych..., s. 24.;
  16. M.Żak, Upadki osób starszych..., s. 24.;
  17. Za T Nickolaus, Klinische Geriatrie, Berlin - New York 2000;
  18. S. Kraus, Systematycznie i przekrojowo. Rzecz o rehabilitacji geriatrycznej, Wspólne Tematy 2005, nr 10; s. 44 oraz A. Kabsch, Niepełnosprawności towarzyszące starzeniu się człowieka - powstawanie potrzeb rehabilitacyjnych, w: materiały pokonferencyjne z VIII Międzynarodowej Konferencji Opieki Długoterminowej, Toruń 2005 , s. 35-37;
  19. S. Kraus, Systematycznie i przekrojowo..., op cit., s. 44;
  20. za M. Runge, G. Rehfeld, Geriatrische Rehabilitation im therapeutischen Team, Stuttgart 1995;
  21. S. Kraus, Systematycznie i przekrojowo, opcit., s. 42;
  22. Tamże ,s. 43
  23. Zajęcia terapeutyczne dla w dps dla ludzi w starszym wieku, www.republika.pl/zsmJaslo/artykuly/model.htm;
  24. Tamże;
  25. http://www.republika.pl/zsm_Jaslo/artykuly/model.htm
  26. Tamże;
  27. K. Milanowska, Terapia zajęciowa, Warszawa 1965, s.34;
  28. P. Sosin, E. Ciszek, A. Bac, Urazy narządu ruchu i możliwości ich rehabilitacji u pacjentów w podeszłym wieku, /w:/ materiały pokonferencyjne z VIII Międzynarodowej Konferencji Opieki Długoterminowej, Toruń 2005 , s. 36;
  29. M. Żak, Wpływ rehabilitacji na wykonywanie czynności życia codziennego i chód u pacjentów w podeszłym wieku, /w:/ materiały pokonferencyjne z VIII Międzynarodowej Konferencji Opieki Długoterminowej, Toruń 2005, s. 37;
  30. S. Kraus, Systematyczne i przekrojowo op cit, s. 42;
  31. Tamże, s. 42;
  32. S. Kraus, Systematycznie i przekrojowo, op cit.., s. 43;
  33. Tamże, s. 43