oprogramowanie komputerowe arisco reklama: PRODUCENT OBUWIA PROFILAKTYCZNEGO WAŁĘSA & PALUCH s.c.

Domy Prawo O DPS, Kontakt

wstecz


(aut. Bożena Szewczyk-Taranek, Karolina Tomaka-Tomasik – MEDI 1/2013)


dr inż. Bożena Szewczyk-Taranek
mgr inż. Karolina Tomaka-Tomasik
Uniwersytet Rolniczy w Krakowie Katedra Roślin Ozdobnych



Rośliny zawsze odgrywały w życiu człowieka zna­czącą rolę. Początkowo służyły wyłącznie jako po­żywienie i źródło leków, z czasem jednak zaczę­to dostrzegać w nich potencjał terapeutyczny. Po­trzeba człowieka otaczania się przyrodą wynika nie tylko z tego, że korzystamy z jej zasobów, ale z wpływu jaki świat przyrody ma na nasz emocjo­nalny, poznawczy i duchowy rozwój.

Estetyka roślin związana z barwami, pokrojem, sezonową zmianą wa­lorów dekoracyjnych dostarcza człowiekowi bodźców, które pozytywnie wpły­wają na postrzeganie przez nie­go rzeczywistości. Przebywanie w otoczeniu roślin dostarcza od­powiedniej atmosfery do reflek­sji i przemyśleń. I choć lecznicze działanie natury znane było już w Starożytności, terapia ogrodni­cza (hortiterapia), w której świa­domie wykorzystuje się rośliny i przyrodę do rehabilitacji osób z różnymi schorzeniami, jest dzie­dziną stosunkowo młodą i dla wie­lu mało znaną. Słowo „hortite­rapia", często zastępowane tera­pią ogrodniczą czy ogrodoterapią, wywodzi się z połączenia dwóch słów, łacińskiego słowa „hortus" - czyli ogród oraz greckiego „the-rapeuein" oznaczającego leczyć, opiekować się, oddawać cześć.
Hortiterapia wykorzystująca ro­śliny, ogrody i związane z nimi prace pielęgnacyjne jako narzę­dzie terapeutyczne, uważana jest za uzupełniającą i alternatywną formę rehabilitacji osób niepełno­sprawnych, upośledzonych, chorych psychicznie, dzieci z zabu­rzeniami rozwojowymi, starszych, wykluczonych społecznie. Dostar­cza pacjentowi wielu pozytyw­nych doświadczeń i wrażeń. Oto­czenie ogrodu jest dla osób obję­tych leczeniem czynnikiem z jed­nej strony relaksującym, a drugiej motywującym do ćwiczeń, pracy i inicjatywy w podejmowaniu dzia­łań. Programy terapeutyczne obok zagadnień z dziedziny ogrodnic­twa opierają się o założenia psy­choterapii, terapii społecznej i za­wodowej oraz fizjoterapii. W trak­cie terapii odnotowuje się liczne korzyści terapeutyczne i społecz­ne, wśród nich zwiększoną samo­ocenę i wiarę w siebie, poczucie przydatności, rozwój społecznych i zawodowych umiejętności, po­prawę samopoczucia.



ZALETY HORTITERAPII


Ukierunkowanie na działanie - forma terapii opartej na działaniu dzięki pracom ogrodniczym.
Uniwersalność przekazu - terapia niezależna od wieku pacjenta.
Elastyczność - dopasowanie aktywności do różnych możliwości fizycznych i intelektualnych pacjentów.
Motywacja do ćwiczeń - poprzez pracę z roślinami nieświadome wykony­wanie ćwiczeń fizjoterapeutycznych.
Posiada znaczenie - odniesienie cyklu życia natury do życia człowieka, nada­nie sensu i celu życiu, chorobie i procesowi zdrowienia. Zastosowanie sym­boliki natury do wywołania refleksji.
Posiada przeznaczenie - efekty końcowe prac ogrodniczych są w pełni war­tościowe, brak infantylizacji działań, spełnienie, podniesienie samooceny.
Stymulacja sensoryczna - szerokie spektrum pobudzenia wszystkich zmy­słów.


Hortiterapia rozwinęła się po­czątkowo w Stanach Zjednoczo­nych (lata 1950-1990). W 1973 ro­ku powstało Amerykańskie Sto­warzyszenie Terapii Ogrodniczej (AHTA), które zajmuje się eduka­cją, badaniami, pisaniem progra­mów hortiterapeutycznych, nada­waniem uprawnień hortiterapeu-tom. Powszechnie stosuje się ją w szpitalach (głównie psychia­trycznych), ośrodkach rehabilita­cji fizycznej, domach opieki, szko­łach, więzieniach na terenie USA, Kanady, Japonii i wielu krajów eu­ropejskich. W krajach tych po­wstaje także wiele gospodarstw ogrodniczych, najczęściej o pro­filu ekologicznym, które oferu­ją profesjonalne zajęcia hortite-rapeutyczne. W naszym kraju te­rapia ogrodnicza nie jest, jak do­tąd, oficjalnie uznaną przez ośrod­ki medyczne formą terapii i reha­bilitacji, chociaż zajęcia ogrodni­cze włączane są do programów terapii zajęciowej w miejscach dysponujących zapleczem ogrod­niczym (domy pomocy społecz­nej, szkoły specjalne, warsztaty terapii zajęciowej, ośrodki odwy­kowe).


Wprowadzanie aktywno­ści ogrodniczych jest często intu­icyjne i rzadko nazywane jest hortiterapią.


Jednymi z licznych przy­kładów zajęć z wykorzystaniem elementów hortiterapii jest pro­jekt „Ogród Zdrowia" realizowa­ny przez Wojewódzki Szpital pe­diatryczny im św. Ludwika w Kra­kowie wspólnie z Ogrodem Bo­tanicznym Uniwersytetu Jagiel­lońskiego i Uniwersytetem Rolni­czym w Krakowie, w którym dzieci z mózgowym porażeniem dziecię­cym uczestniczą w zajęciach horti-terapeutycznych na terenie Ogro­du Botanicznego (fot. str. 19). In­teresującą i nowatorską jak na Pol­skę inicjatywą jest wykorzystanie potencjału gospodarstwa ogrod­niczego do przeprowadzenia zajęć hortiterapeutycznych. Mianowicie cykl warsztatów dla osób upośle­dzonych zrealizowano w Szkółce Roślin Ozdobnych w Trzebowni­sku (podkarpackie), a ich benefi­cjentami byli podopieczni Stowa­rzyszenia Pomocy Dzieciom i Mło­dzieży Sprawnej Inaczej w tejże miejscowości. Hortiterapia rozwija się i zyskuje na popularności także w naszym kraju.


Prace ogrodnicze i terapię zaję­ciową można nazwać hortitera-pią, jeśli zostaną spełnione cztery warunki. Najważniejszym jest pa­cjent ze zdiagnozowaną chorobą, niepełnosprawnością czy zabu­rzeniem. Kolejnym są wyznaczo­ne i zróżnicowane cele terapii uzależnione od potrzeb i możliwości pacjenta. Istotny jest również te­rapeuta - osoba z odpowiedni­mi kwalifikacjami prowadząca te­rapię oraz procedura postępowa­nia terapeutycznego gdzie głów­nym narzędziem są rośliny. Rośli­na to symbol, pod którym kryje się ogród i aktywności związane z uprawą roślin zastosowa­ne po to, by zapewnić terapeu­tyczne relacje z pacjentem. Mo­del współdziałania pomiędzy ty­mi czterema składowymi przed­stawia schemat (na podsta­wie Mattson 1982). Ścieżki od­chodzą i dochodzą do wszystkich elementów. Terapeuta kontaktu­je się z pacjentem za pomocą ro­ślin lub bezpośrednio. Pacjent od­działuje na wszystkie elementy i jest w środku, by podkreślić, że jest centralną postacią w procesie leczenia.


W hortiterapii wykorzystuje się potencjał środowiska przyrodni­czego. Zmienność natury, pór ro­ku uczy, że życie jest procesem, a nie serią aktywności prowadzą­cych do określonego celu. Przez obserwowanie stadiów rozwojo­wych (kiełkowanie, rozwój, kwit­nienie, owocowanie, zamieranie) przyroda uczy cierpliwości. Po­maga w wydobyciu refleksji i za­planowaniu odpowiedniego kie­runku życia. Pokazuje, że nic nie jest doskonałe. Opieka nad ro­ślinami jest dla pacjentów wska­zaniem, jak ważne jest dbania o swoje zdrowie. Troszcząc się o rośliny dają ujście emocjom i po­trzebie opiekowania się kimś, co rozwija poczucie sensu i odpowie­dzialności. Wyzwala to wiele po­zytywnych emocji prowadzących do poprawy samopoczucia.
Gru­powe zajęcia hortiterapeutyczne zwiększają możliwości socjaliza­cji i odpowiednich interakcji spo­łecznych. Zainteresowanie roślina­mi udziela się uczestnikom którzy rozmawiają o swoich doświadcze­niach z ogrodnictwem i nawiązują więzi. Podczas wspólnej pracy me­chanizmy obronne i zahamowania są zminimalizowane i pacjenci ła­twiej się otwierają. Ogrodnictwo zapewnia także możliwości wyra­żenia siebie i kreatywności. Czyn­ności takie jak układanie kwiatów, projektowanie ogrodu, przyczy­niają się do ekspresji uzdolnień. Hortiterapia pomaga w obniże­niu poczucia depresji.


Patrzenie na kwiaty czy praca w ogrodzie przy­noszą poczucie odnowy, odrodze­nia, możliwości zaczęcia od nowa. Pacjenci po posadzeniu roślin czy zakończeniu jakiegoś projektu są zadowoleni, czują się dumni i ma­ją wyższą samoocenę. Ponadto dzięki terapii ogrodniczej można osiągnąć niektóre cele funkcjonal­ne takie jak zwiększenie koncen­tracji uwagi, polepszenie umiejęt­ności radzenia sobie z problema­mi, poprawę samodzielności i nie­zależności. Niebagatelne znacze­nie ma również stymulacja wszyst­kich zmysłów: wzroku, dotyku, zapachu, słuchu, smaku - który­mi odbiera się rośliny. Prowadzi to do zmniejszenia niepokoju, stresu i przynosi efekt wyciszenia.


Hortiterapię pierwszy raz zasto­sowano w leczeniu chorób psy­chicznych. Jedne z pierwszych do­niesień o leczniczym wpływie prac ogrodniczych na pacjentów cho­rych psychicznie zostały opubliko­wane przez psychiatrę dr Rush'a w 1798 roku. Szpitale psychia­tryczne otaczano parkami, szklar­niami czy zagonami uprawowymi już od XIX w. Do tej pory chorzy psychicznie stanowią dużą gru­pę pacjentów, którzy pozytyw­nie reagują na kontakt z przyro­dą. W warunkach ogrodu chorym łatwiej odzyskać i poprawić kon­takt z rzeczywistością. Jednym z głównych obszarów zaangażo­wania hortiterapeutów są również problemy osób z upośledzeniem umysłowym, a wśród nich uszko­dzenia mózgu, opóźnienie umy­słowe, zaburzenia rozwojowe. W terapii tej grupy bazuje się, obok podstawowych celów, na stymulacji multisensorycznej, po­szerzaniu zakresu doświadczeń zmysłowych i przeżyć.


Kolejną grupą odbiorców są pa­cjenci z niepełnosprawnością fi­zyczną, po udarach, paraliżach, ob­rażeniach powypadkowych i z za­burzeniami czucia, u których ele­menty pracy w ogrodzie mogą mo­tywować do ruchu i doskonalenia sprawności z zakresu małej i dużej motoryki utraconej po wypadku lub chorobie. Ponadto aktywność ruchowa wśród roślin jest kontynu­acją ćwiczeń fizjoterapeutycznych, które w scenografii ogrodu czy par­ku są przyjemniejsze.


Programy hortiterapeutyczne włącza się do rehabilitacji osób z upośledzeniem słuchu i wzroku. Dla osób niewidomych i niedowi­dzących najważniejszym bodźcem stymulującym podczas zajęć bę­dą: zapachy, dźwięki, smaki i po­znawanie przez dotyk faktur li­ści owoców kwiatów czy kory. Dla osób niesłyszących, brak wrażeń słuchowych jest rekompensowa­ny bogactwem barw, zróżnicowa­nym pokrojem roślin, kształtem li­ści.


W USA programy ogrodnicze wprowadzane są do więzień i oka­zały się skutecznym sposobem re­socjalizacji młodocianych prze­stępców. Efektem pracy z roślina­mi było obniżenie agresywności, chęć do zdobywania wiedzy, no­wych umiejętności, systematycz­nej pracy. Hortiterapia często sto­sowana jest u osób uzależnionych i zagrożonych wykluczeniem spo­łecznym. Projekty tego typu czę­sto inicjowane są Wielkiej Brytanii i szczycą się wieloma osobami któ­re zmieniły dzięki nim swoje życie.


Hortiterapia daje dobre efekty terapeutyczne u dzieci i młodzie­ży. Kontakt dziecka z przyrodą za­pewnia prawidłowy rozwój psy­chiczny, poprawia pamięć, rozwi­ja wyobraźnię, uczy poprawnych relacji z rówieśnikami, kształtuje ciekawość świata, zwiększa pew­ność siebie. Wychowanie dzieci w kontakcie z naturą rozwija w nich wrażliwość i opiekuńczość oraz sprzyja kształtowaniu odpo­wiedzialności i samodyscypliny, które znacząco wpływają na ich relacje z rodzicami i przyjaciółmi, stosunek do rzeczywistości oraz ograniczają występowanie nie­przemyślanych zachowań i pro­blemów w szkole.


Ogrodnictwo dostarcza wiele ra­dości i jest popularnym hobby lu­dzi starszych. Przystosowując od­powiednio rabaty, zagony narzę­dzia i czynności do ograniczeń wieku, może być skuteczną me­todą poprawiającą ogólną spraw­ność fizyczną i samopoczucie tej grupy osób. Prace ogrodnicze mo­gą być zachętą do aktywnego spę­dzania czasu i mobilizacji swoich sił. Obok powyższych wymienia się takie pozytywne efekty jak sty­mulacja uwagi, poprawa umiejęt­ności kojarzenia, redukcja smut­ku i stanów lękowych. Sama lo­kalizacja ogrodu w obrębie placó­wek dla osób starszych motywuje do aktywności i wychodzenia na zewnątrz. Na cyklicznie odbywa­jących się zajęciach hortiterapeutycznych dla osób starszych sta­wia się jako główne cele związa­ne z polepszeniem orientacji prze­strzennej, poprawą kontaktów in­terpersonalnych, kształtowaniem umiejętności skupienia się i uwagi, doskonaleniem pamięci.


Wykorzystuje się takie prace z roślinami, które starsi ludzie lubią i potrafią wykonywać ze względu na swoje wcześniejsze życiowe do­świadczenia. Stwarza to poczu­cie ciągłości i możliwość przywo­łania odległych i najczęściej mi­łych wspomnień. Częstymi aktywnościami ogrodniczymi są np. za­kładanie i pielęgnacja ogrodu wa­rzywnego, praca z ziołami, ob­sadzanie skrzynek balkonowych, kompozycje z roślin pokojowych, wysiewanie ulubionych roślin ozdobnych, zbiory owoców i wa­rzyw, układanie bukietów lub se­zonowych kompozycji świątecz­nych z żywych roślin. Terapeu­ci sięgają po rośliny „retro" sto­sowane w ogrodach kilkadziesiąt lat temu, lub takie które sugerują i wspominają uczestnicy zajęć.


W Stanach Zjednoczonych hortiterapeuci zatrudnieni w szpitalach, domach pomocy społecznej, ho­spicjach często udzielają bezpłat­nych konsultacji lub układają plany terapii ogrodniczej dopracowane specjalnie dla osób pozostających pod opieką rodziny w domu. Hor­titerapia może być bowiem także stosowana na polu opieki domo­wej. Podkreśla się, że jej zalety od­czuwają nie tylko osoby objęte tro­ską rodziny, ale także opiekuno­wie. Nawiązuje się inna nowa ro­dzinna relacja, zmniejsza się zmę­czenie i zniechęcenie związane z długotrwałymi i wyczerpującymi obowiązkami opiekuna. Bowiem prace ogrodnicze to czynności, które wykonuje się wspólnie, co bardzo łączy i zacieśnia pozytyw­ne emocjonalne więzi rodzinne.


W Polsce brak jest wykwalifiko­wanych terapeutów ogrodniczych, z porad których mogłyby skorzystać osoby opiekujące się strasznymi ro­dzicami, czy małżonkami w domu, ale możemy sami starać się także zaadaptować techniki hortiterapeutyczne na nasz domowy grunt. Klu­czem w doborze odpowiednich za­jęć jest osoba, którą otaczamy tro­ską i którą najczęściej bardzo dobrze znamy. Musimy zastanowić się nad tym, jakie ma ogrodnicze doświad­czenia, co lubi i może robić w ogro­dzie, które rośliny pamięta i kojarzy z przyjemnymi wydarzeniami. Nie­zbędne jest dopasowanie czynności i narzędzi do możliwości fizycznych naszego podopiecznego. Aktywno­ści trzeba planować tak, by nie były za trudne, bardzo męczące, czy na­wet niewykonalne. Wziąć pod uwa­gę trzeba także możliwości lokalo­we, i to, jakim zapleczem ogrodni­czym dysponujemy: czy jest to mały balkon czy ogród i na ile osoba cho­ra może z niego korzystać.


Pracując z pacjentem pamiętać musimy o podstawowych zasa­dach, którymi kierują się terapeu­ci. Szacunek i zrozumienie dla pa­cjenta. Skupienie się na pracy z pa­cjentem, a nie na efekcie końco­wym. Roślina nie musi być posadzo­na najlepiej, ale najważniejsze jest to co dzieje się w trakcie pracy. Pacjent powinien czuć sens, spełnienie, sa­tysfakcję. Powinien odczuwać, że nadał czemuś nowemu życie i za to odpowiada, dzięki czemu częścio­wo odzyskuje poczucie kontroli nad swoim życiem.


Scenariusz przykładowych zajęć z wykorzystaniem aktywności ogrodniczych do stosowania indywidualnego podczas opieki osoby strasznej w domu.



TEMAT: Domowy ogródek ziołowy


CELE OGÓLNE


» Stymulacja zmysłów: zapachu, dotyku, smaku.
» Trening pamięci i przywoływania wspomnień.
» Poprawa sprawności manualnej i ogólnej spraw­ności fizycznej.
» Zwiększenie poczucia własnej wartości i bycia potrzebnym.


CELE SZCZEGÓŁOWE


» Uczestnik będzie dotykać, wąchać i smakować zioła.
» Uczestnik przywoła wspomnienia i uczucia związane zapachem lub zastosowaniem ziół.
» Uczestnik samodzielnie posadzi rośliny wykonu­jąc polecenia osoby pomagającej.


POTRZEBNE MATERIAŁY:

doniczka z terakoty lub plastikowa (około 2-3 dm3 objętości) do posadzenia kil­ku roślin substrat uniwersalny (ziemia ogrodowa uniwersalna), keramzyt do drenażu, łopatka do sadze­nia, woda, konewka, rośliny wybranych gatunków ziół: około 3 różne (np. mięta (Mentha sp.), lebiodka pospolita {Origanum vulgare), majeranek ogrodowy (Origanum majorana), melisa lekarska (Melissa offi­cinalis), szałwia lekarska (Salvia officinalis), opcjonalnie rękawiczki ogrodowe lub jednorazowe.


PROCEDURA POSTĘPOWANIA


» Wybrać rośliny do donicy.
» Wsypać keramzyt (około 2-3 cm) na spód donicy, a następnie substrat torfowy.
» Określić, w którym miejscu będą posadzone rośliny i zrobić otwory.
» Włożyć sadzonki do otworów i delikatnie ugnieść ziemię wokół pędów roślin.
» Podlać rośliny.
» Oczyścić pojemnik z zabrudzeń.

OPIS WIADOMOŚCI


» Przed rozpoczęciem zajęć dotykamy i wąchamy zioła starając sieje rozpoznać i uzyskać jak najwięcej in­formacji dotyczących wspomnień z zapachami i roślinami.
» Podczas zajęć rozmawiamy na temat ziół pytając jak je stosować, do jakich potraw używa się ich naj­częściej, itp.
» W razie potrzeby pomagamy osobie sadzącej wykonać zadanie w odpowiedni sposób. » Ogródek ziołowy będący efektem pracy stawiamy w miejscu słonecznym, widocznym dla osoby, która go wykonała i dostępnym, by mogła go obserwować i pielęgnować.


Bibliografia i przypisy dostępne są w wersji papierowej MEDI