wstecz

Spisana Polska socjalna - dane ze spisu powszechnego

(źródło: Problemy Społeczne 4/2003; DPS Forum 1.08.2004)

Artykuł wybrany z nr 4/2003 czasopisma Problemy Społeczne - Vademecum kadr socjalnych. Omówienie czasopisma znajdziesz TUTAJ

Pięć i pół miliona niepełnosprawnych, trzy i pół miliona bezrobotnych, prawie sześć milionów seniorów i co piąta rodzina niepełna. A także blisko 40 procent obywateli bez własnych źródeł utrzymania - takich danych dostarczył narodowy spis powszechny.

Narodowy spis powszechny przeprowadzony został w dniach 21 maja - 8 czerwca 2002 r. Opublikowany na stronach internetowych Głównego Urzędu Statystycznego „Raport z wyników Narodowego Spisu Powszechnego (...)" dostarcza informacji o grupach marginalizowanych, podopiecznych pomocy społecznej i biorcach innych form zabezpieczenia socjalnego. Poniżej prezentujemy wybrane informacje.

Niepełnosprawni

W Polsce jest 5 mln 456 tys. osób niepełnosprawnych. Oznacza to, że co siódmy mieszkaniec Polski (14% ludności) to osoba niepełnosprawna.

Większość niepełnosprawnych mieszka w miastach (3 mln 213 tys., czyli 59% niepełnosprawnych). Wśród niepełnosprawnych nieznacznie przeważają kobiety (53%). Występowanie niepełnosprawności nasila się wraz z wiekiem - prawie 60% ogółu niepełnosprawnych to osoby w wieku emerytalnym.

Największe natężenie zjawiska niepełnosprawności występuje w województwie lubelskim i małopolskim (ponad 180 osób na 1000 mieszkańców); najniższe natomiast w województwie opolskim (100 osób na 1000 mieszkańców).

Ogromna większość niepełnosprawnych (82%) ma formalne orzeczenie stwierdzające niepełnosprawność. Spis uwzględnił również osoby, które zdeklarowały niepełnosprawność, na podstawie swojego subiektywnego odczucia (nie mają jednak wydanych orzeczeń). Osoby nieposiadające orzeczeń, ale odczuwające ograniczenie sprawności stanowią 18% ogółu niepełnosprawnych. 88% osób nieposiadających orzeczeń odczuwa poważne ograniczenie sprawności, a 12% całkowite. Co ciekawe, aż 30% osób mających orzeczenie o niepełnosprawności deklaruje, że w ogóle jej nie odczuwa.

Wśród ogółu osób niepełnosprawnych największą grupę stanowią osoby z orzeczeniem o lekkim (29%) i umiarkowanym (26%) stopniu niepełnosprawności.

(...)

Bezdomni

Pomimo zapowiedzi Spis nie przyniósł odpowiedzi na pytanie o dokładną liczbę bezdomnych w Polsce. W obiektach dla bezdomnych spisano tylko 14 tys. osób, w tym prawie 12 tys. (11,9 tys.), czyli 85% w miastach.

Szacunki środowisk zajmujących się pomaganiem osobom bezdomnym wskazują liczbę co najmniej dwu- lub trzykrotnie wyższą.

Wśród bezdomnych spisanych w schroniskach, noclegowniach i innych skupiskach prawie 80% stanowili mężczyźni. Wśród osób bezdomnych wyodrębniono tylko 554 rodziny (4% ogółu).

Seniorzy

Policzono, że w Polsce jest 5 mln 749 tys. osób w wieku emerytalnym, co stanowi 15% liczby ludności Polski. Blisko 60% tych osób (3 mln 462 tys.) zamieszkuje miasta, pozostałe 2 mln 287 tys. to mieszkańcy wsi. W domach pomocy społecznej dla emerytów i osób starszych przebywa 58 tys. seniorów — w grupie tej dominuj ą kobiety. 62% domów pomocy społecznej dla emerytów i osób starszych zlokalizowanych jest w miastach.

Samotne matki

Na podstawie wyników Spisu uznano, że w Polsce mieszka nieco ponad 2 mln samotnych rodziców. Oznacza to, że co piąta polska rodzina to rodzina niepełna. Wśród samotnych rodziców ogromną większość (89%) stanowią samotne matki, jest ich l mln 800 tys., wobec 230 tys. samotnych ojców. Ponad 2/3 rodzin niepełnych (1 mln 395 tys.) mieszka w miastach. Tylko co trzecia taka rodzina (635 tys.) mieszka na wsi.

Przeszło połowa rodzin niepełnych (55%) ma na utrzymaniu przynajmniej jedno dziecko w wieku do lat 24.

Wśród rodzin niepełnych przeważają takie, które mają na utrzymaniu tylko jedno dziecko: 65% matek i 70% ojców utrzymuje jedno dziecko, dwoje utrzymuje 26% matek i 23% ojców, a troje - 9% matek i 8% ojców.

Źródła utrzymania

W 2002 roku 23073,4 tys. osób posiadało własne źródło dochodów, którymi mogły być: dochody z pracy, dochody pochodzące ze świadczeń społecznych (tzw. niezarobkowych źródeł utrzymania) lub dochody z własności tj. z tytułu oddanych w dzierżawę gruntów rolnych, dochodów z lokat kapitałowych, z odsetek z oszczędności i udziału w zyskach przedsiębiorstw.

Udział osób, posiadających własne dochody, w ogólnej liczbie ludności Polski w 2002 r. wynosił 60,4%, podczas gdy w 1988 r. 63,4% (spadek o 3 punkty procentowe). Konsekwencją tej zmiany było zwiększenie liczby osób będących na utrzymaniu oraz ich udziału w ogólnej strukturze ludności Polski - do poziomu 38,0% w 2002 r. (36,6% w spisie 1988). Liczba osób utrzymywanych przypadająca na 1000 osób posiadających własne źródła utrzymania zwiększyła się z 577 w 1988 r. do 631 w 2002 r.

Zmniejszenie się liczby osób utrzymujących się z pracy związane było głównie z załamaniem się rynku pracy i silnym wzrostem bezrobocia w latach dziewięćdziesiątych, które dotknęło osób w różnym wieku, ale szczególnie ludzi młodych oraz w wieku mobilnym.

W okresie 1988-2002 r. nastąpił wzrost liczby osób w wieku poprodukcyjnym (mężczyzn w wieku 65 lat i starszych oraz kobiet w wieku 60 lat i starszych) o 21,4%, co rzutowało na zwiększenie się ogólnej liczby osób utrzymujących się z niezarobkowych źródeł.

W 2002 roku w porównaniu z 1988 rokiem odnotowano ponad 1,5-krotny przyrost liczby osób utrzymujących się z niezarobkowych źródeł (z 6807 tys. do 10692 tys.).

Wśród utrzymujących się z niezarobkowych źródeł blisko połowę stanowiły osoby utrzymujące się głównie z emerytury (pracowniczej lub rolnej), a dla prawie co czwartej osoby głównym źródłem utrzymania była renta z tytułu niezdolności do pracy (inwalidzka). Natomiast zasiłek dla bezrobotnych w ciągu roku poprzedzającego moment spisu stanowił główne źródło utrzymania dla 5,7% osób. Należy również zwrócić uwagę na ponad 4-krotny wzrost w porównaniu do spisu z 1988 r. liczby osób utrzymujących się z zasiłku pomocy społecznej.

Według wyników spisu 2002 na 100 osób utrzymujących się głównie z własnych dochodów pochodzących z pracy przypada 87 osób, których głównym źródłem utrzymania jest niezarobkowe źródło. W 1988 roku wskaźnik ten był znacznie niższy i wynosił 40 na 100.

Zwraca uwagę także stosunkowo duży udział osób młodych będących na utrzymaniu. Co czwarta osoba będąca w wieku produkcyjnym jest na utrzymaniu, przy czym prawie co trzecia - w wieku mobilnym. Znacznie gorzej sytuacja przedstawia się dla kobiet niż dla mężczyzn.

Analizując źródła utrzymania ludności w poszczególnych województwach, zauważa się wyraźne różnice. Dla 32,3% ogółu ludności Polski źródłem utrzymania były dochody z pracy. W większości województw odsetek utrzymujących się z tego źródła zbliżony był do średniej krajowej. Najniższy odsetek osób utrzymujących się z dochodów z pracy odnotowano w województwach lubuskim (29,9%), warmińsko-mazurskim (29,4%) oraz podkarpackim (29,3%). Odsetek powyżej średniej krajowej wystąpił w województwach: mazowieckim (36,0%), wielkopolskim (34,4%) i łódzkim (33,6%). Należy zwrócić uwagę, że wyższym odsetkiem utrzymujących się z pracy charakteryzowała się ludność zamieszkała w miastach.

Najwyższy odsetek osób utrzymujących się głównie z niezarobkowych źródeł dochodów odnotowano w województwie łódzkim (31,3%) oraz świętokrzyskim (30,4%), natomiast najniższy - w podlaskim 25,5%. W większości województw nieznacznie wyższy odsetek utrzymujących się z niezarobkowych źródeł dochodów stanowili mieszkańcy wsi. Zwraca uwagę, iż we wszystkich województwach osoby pozostające na utrzymaniu stanowiły wysoki odsetek. Ponad 40% odsetek tych osób występuje w województwach: podkarpackim, warmińsko-mazurskim i zachodniopomorskim.

Biorcy świadczeń społecznych Według wyników spisu 2002, około 11635,2 tys. osób deklarowało aktualne (w czasie spisu) pobieranie świadczeń z ZUS, FUS, KRUS, opieki społecznej, takich jak: emerytury, renty, zasiłki dla bezrobotnych, zasiłek pomocy społecznej, pielęgnacyjny, alimenty itp.