wstecz

ZUS oczekuje od opiekunów ubezwłasnowolnień

(aut.Łukasz Guza, Gazeta Prawna 21.11.2005; dps.pl 24.11.2005)

Ubezwłasnowolnić na żądanie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, grożąc pozbawieniem prawa do renty socjalnej, wywiera presję na opiekunów osób niepełnosprawnych intelektualnie, aby ubezwłasnowolniły swoich podopiecznych.

Zgodnie z kodeksem postępowania cywilnego z wnioskiem o wszczęcie postępowania o ubezwłasnowolnienie może wystąpić małżonek osoby, która ma zostać ubezwłasnowolniona, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy lub prokurator. Zarówno ubezwłasnowolnienie całkowite, jak i częściowe nie może zostać orzeczone ze zwykłej wygody urzędów.

Od dwóch lat do Zarządu Głównego Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym (PSOUU) napływają sygnały od rodziców dzieci niepełnosprawnych o praktykach terenowych oddziałów ZUS. Jednostki te pod rygorem zaprzestania wypłacania renty socjalnej wymagają od opiekunów wszczęcia procedury o ubezwłasnowolnienie.

Urzędnicza wykładnia

Zgodnie z interpretacją ubezpieczyciela rozwiązanie takie wynika z par. 43 ust. 2-4 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe (Dz.U. z 1983 r. nr 10, poz. 49 z późn. zm.). Na podstawie wskazanych przepisów oddziały ZUS zobowiązują osoby pełniące opiekę nad rencistą do przedstawienia najpóźniej w ciągu 12 miesięcy postanowienia sądu o ustanowieniu opiekuna lub kuratora, co faktycznie wymusza ubezwłasnowolnienie.

Skutki ubezwłasnowolnienia całkowitego:

• całkowita utrata zdolności do czynności prawnych,
• czynności prawnych w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej może dokonać wyłącznie przedstawiciel ustawowy lub opiekun,
• zakaz zawierania związku małżeńskiego.

Skutki ubezwłasnowolnienia częściowego

• ograniczona zdolność do czynności prawnych,
• tylko w wyraźnie przewidzianych w prawie sytuacjach osoba ubezwłasnowolniona nie może dokonywać czynności prawnych,
• osoba ubezwłasnowolniona bez żadnych ograniczeń może np. podpisać umowę o pracę.

Obustronne wątpliwości

Zgodnie z badaniami PSOUU problem ten dotyka 20,5 proc. osób niepełnosprawnych intelektualnie. Blisko połowa żądań o przedstawienie postanowienia o ubezwłasnowolnieniu pochodzi ze strony ZUS, przy czym w większości przypadków postulował on o ubezwłasnowolnienie całkowite. – ZUS deklaruje, że chroni dobro osób niepełnosprawnych, jednakże można mieć wątpliwości, czy nie chodzi raczej o wygodę urzędników – twierdzi Grażyna Rdzanek-Piwowar z biura rzecznika praw obywatelskich.

Różnice w interpretacji przepisów występują już w terenowych oddziałach ZUS, które wymuszają ustanowienia różnych form opieki prawnej. Oddział w Olsztynie zażądał dostarczenia postanowienia sądu o ustaleniu opiekuna sądowego, w Koninie opiekuna prawnego, w Giżycku opiekuna-kuratora. Zdaniem Jarosława Kamińskiego, prawnika współpracującego z PSOUU, przepisy, na które powołuje się ZUS, nie wymuszają na opiekunach ubezwłasnowolnienia ich podopiecznych. – Kurator osoby niepełnosprawnej intelektualnie spełnia przesłanki par. 43 ust. 2-4 – twierdzi J. Kamiński. – Ustanowienie kurateli dla osób ułomnych nie powoduje ubezwłasnowolnienia, gdyż kurator nie jest przedstawicielem ustawowym osoby niepełnosprawnej lecz jedynie jej upełnomocnionym reprezentantem – dodaje.

Sporna jest kwestia, czy rozporządzenie w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe w ogóle powinno mieć zastosowanie w stosunku do renty wypłacanej osobom niepełnosprawnym. – Ustawa o rencie socjalnej wprowadziła obok pojęcia „świadczenia emerytalno-rentowe” pojęcie „renta socjalna”, sugerując że świadczenie to nie należy do grona świadczeń emerytalno-rentowych – uważa J. Kamiński. – Rozporządzenie z 1983 r. nie powinno więc mieć do niego zastosowania – dodaje.

Sprawa dla Trybunału

Wątpliwości opiekunów oraz stowarzyszenia podzielił rzecznik praw obywatelskich, kierując do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o stwierdzenie niezgodności par. 43 pkt 2 i 4 rozporządzenia z 1983 r. z art. 31, art. 32 ust. 1 oraz art. 30 Konstytucji RP. Zgodnie z treścią dokumentu, wspomniane przepisy łamią konstytucyjną zasadę równości wszystkich wobec prawa oraz prawa do godności jednostki ludzkiej.

Tymczasem z informacji uzyskanych w Departamencie Świadczeń Emerytalno-Rentowych ZUS w Warszawie wynika, iż wypłata renty socjalnej wciąż zależy od przedstawienia postanowienia o ubezwłasnowolnieniu lub dokumentu stwierdzającego rozpoczęcie sądowego postępowania w tej kwestii.

OPINIA

prof. Andrzej Zoll, rzecznik praw obywatelskich

Przymus inicjowania postępowania, jakiemu poddani zostali opiekunowie faktyczni osób niepełnosprawnych (intelektualnie), nie jest uzasadniony. Nie jest także niezbędny. Do zainicjowania postępowania w tej grupie spraw powołany jest prokurator. Praktyka ta nie tylko łamie podstawowe prawa osób niepełnosprawnych i ich rodzin, ale jest pozaprawna. Z treści zaskarżonych przepisów wynika, że obowiązek działania organów rentowych dotyczy postępowania wykonawczego o ustanowienie opiekuna lub kuratora. Może się odnosić więc wyłącznie do tych przypadków, w których ubezwłasnowolnienie zostało już orzeczone. Natomiast do spraw uregulowanych ustawą z 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej przepisy te w ogóle nie mają zastosowania.