Choroby psychiczne - Choroba jak inne

(aut. Krystyna Matosek, Medi 4/2004; DPS Forum 20.10.2004)

więcej o zawartości nr 4/2004 czasopisma MEDI...

mgr Krystyna Matosek, Naczelna Pielęgniarka w Wojewódzkim Ośrodku Lecznictwa Psychiatrycznego w Toruniu

Osoba, która po raz pierwszy doświadcza choroby psychicznej z reguły sama nie zwraca się po pomoc. Najczęściej to rodzina lub przyjaciele zauważają, że coś niepokojącego dzieje się z ich bliskim i szukają pomocy. Niekiedy osoba chora zostaje przewieziona do szpitala psychiatrycznego przez Pogotowie Ratunkowe lub Policję. W tym momencie najbliżsi są przerażeni, rodzi się wiele pytań, wątpliwości - jak się zachować, jak pomóc, co będzie, gdy dowiedzą się znajomi?

Na ogół w społeczeństwie pokutuje przeświadczenie, że chory psychicznie jest niebezpieczny i powinien przebywać w zamkniętym zakładzie. Takie myślenie wynika z braku wiedzy o chorobach psychicznych i możliwości ich leczenia.

W ślad za tym idzie nie tylko brak tolerancji, ale i akceptacji chorych psychicznie.

Zmiana postaw wobec osób z zaburzeniami psychicznymi może nastąpić poprzez edukację społeczeństwa. Choroba psychiczna, jak każda inna, wymaga leczenia, a osoba chorująca może żyć i funkcjonować wśród nas. Życie codzienne będzie dla osoby chorej znacznie łatwiejsze, jeżeli w codziennych kontaktach będziemy ją akceptować i zachowywać się wobec niej tak samo, jak przed chorobą. Ogromną rolę mają tu do spełnienia pielęgniarki zatrudnione w różnych działach medycyny. W zakładach opieki zdrowotnej, a szczególnie w oddziałach łóżkowych, na ogół to właśnie pielęgniarka najdłużej w ciągu doby przebywa z chorym i często jest pomostem łączącym świat chorobowych (psychotycznych) przeżyć pacjenta ze światem ludzi zdrowych.

Te same prawa

Osoby z zaburzeniami psychicznymi są pełnoprawnymi obywatelami i przysługują im takie same prawa, jak innym obywatelom w kraju. Powszechnie znana jest Karta Praw Pacjenta, będąca zbiorem praw pacjenta wynikających z Konstytucji oraz obowiązujących aktów prawnych, takich jak: ustawa o zakładach opieki zdrowotnej z 1991 roku, ustawa o zawodzie lekarza z 1996 roku, ustawa o zawodzie pielęgniarki i położnej z 1996 roku, ustawa o ochronie zdrowia psychicznego z 1994 roku i ustawa o pobieraniu, przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów z 1995 roku oraz kodeks etyki zawodowej pielęgniarki i położnej i kodeks etyki lekarza.

Karta praw pacjenta jest udostępniana pacjentom w każdym zakładzie opieki zdrowotnej w całej Polsce, w tym również w placówkach psychiatrycznych. Obecnie każdy pracownik medyczny jest zobowiązany znać prawa pacjenta, a pielęgniarka w szczególności. Z ustawy wynika, że pacjent ma prawo do uzyskania od pielęgniarki informacji o swoich prawach -art.20 ust.1.

Pacjenci, świadomi praw przysługujących im żądają, aby byty one przestrzegane. Przełomowym okresem w polskiej psychiatrii było wdrażanie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego z 19 sierpnia 1994 roku, która weszła w życie w styczniu 1995 roku (Dz. U. Nr 111 poz. 535 z późn. zm.). W ustawie zostały określone prawa osób psychicznie chorych. Równocześnie następowała modernizacja lecznictwa psychiatrycznego w Polsce poprzez zmniejszanie liczby łóżek w dużych szpitalach psychiatrycznych i tworzenie oddziałów psychiatrycznych przy szpitalach ogólnych bliżej miejsca zamieszkania pacjentów, tworzenie dziennych oddziałów psychiatrycznych oraz rehabilitacji psychiatrycznej. Następował rozwój psychiatrii środowiskowej, aby pacjent, nie wymagający hospitalizacji, otrzymał pomoc w swoim środowisku.

Szanuj pacjenta swego

Każda pielęgniarka winna pamiętać, że pacjent z zaburzeniami psychicznymi lub upośledzony umysłowo ma prawo do:

• bezpłatnych świadczeń zdrowotnych udzielanych przez publiczne zakłady opieki zdrowotnej,
• bezpłatnych leków, artykułów sanitarnych oraz pomieszczenia i wyżywienia, jeżeli przebywa w szpitalu psychiatrycznym będącym publicznym zakładem opieki zdrowotnej,
• porozumiewania się bez ograniczeń z rodziną i innymi osobami,
• tajemnicy korespondencji,
• okresowego przebywania poza szpitalem bez wypisywania z zakładu, jeżeli nie zagraża swemu życiu, zdrowiu albo życiu i zdrowiu innych osób,
• niestosowania wobec niego przymusu bezpośredniego, jeżeli nie dopuszcza się zamachu przeciwko życiu i zdrowiu własnemu oraz innych osób, nie zagraża bezpieczeństwu powszechnemu, nie niszczy i nie uszkadza w sposób gwałtowny przedmiotów znajdujących się w jego otoczeniu.

Stan wyjątkowy

Przymus bezpośredni polega na przytrzymaniu pacjenta, przymusowym podaniu leków, unieruchomieniu i izolacji. Zanim zastosuje się przymus bezpośredni należy, jeżeli jest to możliwe, uprzedzić o tym chorego. Przy wyborze środka przymusu należy kierować się tym, aby był on jak najmniej uciążliwy dla chorego i nie był dla niego niebezpieczny. Szczegółowe zasady stosowania przymusu bezpośredniego wobec osoby z zaburzeniami psychicznymi reguluje rozporządzenie MZiOS z dnia 23 sierpnia 1995 r. w sprawie sposobu stosowania przymusu bezpośredniego (Dz. U. Nr 103 poz. 514).

Zgodnie z ustawą, pacjent skierowany do szpitala, każdorazowo przed przyjęciem jest badany przez lekarza psychiatrę i jeżeli są wskazania do hospitalizacji - podpisuje zgodę na leczenie. W związku z powyższym zdarzają się sytuacje, że pacjent skierowany do szpitala psychiatrycznego nie wyraża na to zgody i wówczas może nie być przyjęty. Zgodnie z art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody tylko wtedy, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. O fakcie przyjęcia pacjenta do szpitala bez zgody zawiadamia się sąd opiekuńczy.

Bez pisemnej zgody do szpitala może być także przyjęta osoba chora psychicznie, która jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania potrzeb życiowych, a istnieje domniemanie, że leczenie w szpitalu przyniesie poprawę stanu zdrowia. W tej sytuacji o przyjęciu do szpitala decyduje sąd opiekuńczy (według miejsca zamieszkania tej osoby) na wniosek jej małżonka, krewnych w linii prostej, rodzeństwa, przedstawiciela ustawowego lub osoby sprawującej nad nią faktyczną opiekę, zgodnie z art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Pacjent ma prawo, aby osoby sprawujące opiekę zachowały w tajemnicy wszystko, co go dotyczy, a o czym powzięły wiadomość, przy czym nie zapisuje się w dokumentacji medycznej oświadczeń obejmujących przyznanie się do czynu zabronionego pod groźbą kary.

Psychiatria nowoczesna

Pacjent w trakcie pobytu w szpitalu jest poddawany badaniom diagnostycznym i obserwacji. Bezpośrednio po przyjęciu do szpitala członkowie rodzin lub inne bliskie pacjentowi osoby powinny skontaktować się z lekarzem leczącym, który przeprowadza wywiad - jest to szczególnie ważne w przypadku utrudnionego kontaktu z pacjentem. Informacje uzyskane od rodziny są bardzo pomocne w ustaleniu diagnozy wstępnej i podjęciu właściwego leczenia. Dobra współpraca z rodziną jest jednym z warunków skutecznego leczenia. Osoby chorujące psychicznie są zachęcane do aktywnego włączania się w proces leczenia, szczególnie ważna jest współpraca z chorym, zwłaszcza przy przyjmowaniu leków. Obecnie psychiatria dysponuje szeregiem nowych leków, które skutecznie usuwają objawy chorobowe i dają mniej objawów niepożądanych. Pobyt w szpitalu psychiatrycznym może powodować izolację i utrwalanie nieprawidłowych zachowań. W konsekwencji chory z reguły wypada z pełnionych dotychczas ról społecznych, zmniejsza się jego aktywność, zainteresowania zawężają się. Chory nie robi planów na przyszłość, zaniedbuje wygląd zewnętrzny. Nowoczesny model psychiatrycznej opieki zdrowotnej polega na uaktywnianiu pacjenta w szpitalu. Jego łóżko jest puste i służy tylko do spania.

Formy terapii

Zatrudniony w oddziałach psychiatrycznych personel tworzy zespół terapeutyczny i prowadzi leczenie kompleksowe. Farmakoterapia wspomagana jest psychoterapią indywidualną, grupową i zajęciową.

Każda hospitalizacja ogranicza aktywność pacjenta, a w lecznictwie psychiatrycznym dąży się do podtrzymania wszelkich form aktywności. które są indywidualnie dobierane w zależności od schorzenia, stanu zdrowia pacjenta, jego aktualnych możliwości, a także zainteresowań i możliwości szpitala. Pacjent bierze udział w różnych formach terapii wtedy, gdy ustąpią ostre objawy psychotyczne. Przedstawię formy terapii stosowane w psychiatrii, z reguły prowadzone pod kierunkiem psychologa, terapeuty zajęciowego, z udziałem pielęgniarek:

• Zebrania społeczności leczniczej - to specyficzna forma terapii stosowana w oddziałach psychiatrycznych. Społeczność leczniczą tworzą wszyscy zatrudnieni w oddziale i wszyscy pacjenci. Zebranie prowadzi samorząd wybrany przez pacjentów. Personel uczestniczy w zebraniach na równych prawach z chorymi. Wszyscy siadają w kręgu bez grupowania i wyznaczania miejsc. Najczęściej podejmowane tematy to dyskusja o wyżywieniu, czystości na oddziale, zajęciach grupowych, konfliktach, regułach współżycia na oddziale. Zwykle po zebraniu społeczności organizuje się zebranie personelu w celu omówienia planu leczenia pacjentów, spraw organizacyjnych itp.
• Terapia muzyką (zwana też muzykoterapią) - pacjenci w grupach 8 -12 osób zbierają się i słuchają wybranego rodzaju muzyki, np. symfonicznej, kameralnej lub rytmicznej. Muzyka wyzwala emocje pozytywne lub negatywne. Muzykoterapia może być zakończona rozmową grupową, np. na temat odczuć w czasie słuchania danego utworu.
• Choreoterapia (leczenie tańcem) - ułatwia kontakty w grupie, kieruje uwagę pacjenta na inne osoby, pozwala zapomnieć o własnych dolegliwościach.
• Psychorysunek - pozwala w sposób niewerbalny wypowiedzieć dolegliwości i konflikty. Pacjenci otrzymują papier, ołówek, kredki lub farby i w określonym czasie przygotowują prace na podany temat, np. "Ja i moja rodzina", "Co mnie sprowadziło do szpitala". Następnie omawiają anonimowe rysunki i odczytują intencje autora, który -jeśli zechce - na zakończenie zabiera głos i wyjaśnia, co przedstawia jego rysunek. Ta forma zajęć nie tylko rozładowuje napięcie u pacjenta, ale może mieć znaczenie diagnostyczne.
• Terapia zajęciowa - uzależniona jest od możliwości lokalowych, finansowych. Mogą to być warsztaty szpitalne (stolarnia, introligatornia, szwalnia). Najpopularniejsze jest wykonywanie ozdób z drewna, szkła, skóry, malowanie na szkle. Chorych z nasilonymi objawami, którzy odmawiają uczestniczenia nawet w drobnych pracach, zachęca się do wykonywania najprostszych czynności, takich jak: dbanie o higienę, swój ubiór, porządek na stoliku przyłóżkowym.
• Terapia ruchem - wzmacnia układ mięśniowy, powoduje relaksację i ułatwia nawiązanie kontaktów z ludźmi. Rozpoczyna się od porannej gimnastyki, następnie są gry i zabawy na świeżym powietrzu lub sali gimnastycznej.
• Terapia rozrywką - wpływa na aktywizację chorych w najwyżej 10-osobowej, dobrze dobranej grupie. Sprzyjają temu wieczorki taneczne, wieczory poezji, wyjścia na wystawy, do kina, oglądanie ulubionych programów telewizyjnych, spacery. Bardzo ważne, aby osoba odpowiedzialna uczestniczyła w rozrywkach i sprawowała pieczę nad bezpieczeństwem pacjentów.
• Psychoedukacja - polega na przekazywaniu choremu i jego rodzinie wiedzy o chorobie, jej przyczynach, objawach, konsekwencjach, sposobach radzenia sobie z nią, znaczeniu obserwacji stanu zdrowia i systematycznych kontroli lekarskich, rozpoznawaniu ubocznych objawów działania leków i radzenia sobie z nimi.

Literatura:

1. Ugniewska C.: Pielęgniarstwo psychiatryczne i neurologiczne. Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie. PZWL 1996;
2. Trafliński T.: Zrozumieć, zaakceptować i pomóc. Poradnik dla rodzin pacjentów chorych na schizofrenię. Warszawa, Agencja Reklamowo-Wydawnicza 1997;
3. Dąbrowski S., Kubicki L.: Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego. Przegląd ważniejszych zagadnień. Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 1994;
4. Kwartalnik Związku Stowarzyszeń Rodzin i Opiekunów Chorych Psychicznie POL- FAMILIA 3/2003;
5. Modele ochrony zdrowia psychicznego - nowe formy pielęgniarstwa psychiatrycznego. Materiały konferencyjne, Warszawa 2002 r.