Prawa pacjentów w szpitalach psychiatrycznych

(aut. Dominika Sikora, Gazeta Prawna 20.12.2005; dps.pl 23.12.2005)

Rzecznicy sprawdzą lekarzy

Każdego roku 10 proc. pacjentów szpitali psychiatrycznych trafia tam bez wyrażenia na to zgody. Ponad połowa z nich styka się ze stosowaniem przymusu bezpośredniego podczas transportu. Od nowego roku sytuację tę mają zmienić rzecznicy praw tych chorych.

W Polsce jest ponad 58 tys. pacjentów psychiatrycznych. Liczba ta od kilku lat systematycznie rośnie. Od 2006 r. będzie ich reprezentować 20 rzeczników praw pacjenta szpitali psychiatrycznych. Docelowo ma ich być 50. Zakłada to nowelizacja ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. nr 141, poz. 1183).

Nieuzasadniony przymus

Zdaniem Tomasza Gellerta, dyrektora departamentu zdrowia w biurze rzecznika praw obywatelskich, naruszanie praw pacjentów szpitali psychiatrycznych polega na nieuzasadnionym stosowaniu przymusu bezpośredniego oraz przyjmowaniu do placówki bez uzyskania na to zgody chorego. Zdarzają się też sytuacje podawania na siłę bardzo mocnych leków w przypadku pacjentów, którzy są pobudzeni, ale nie zagrażają sobie lub otoczeniu.

Rzecznikiem może zostać osoba:

• z wyższym wykształceniem,
• posiadająca doświadczenie w pracy z osobami chorymi psychicznie,
• z wiedzą na temat praw i wolności człowieka,
• niekarana,
• niebędąca np. właścicielem lub pracownikiem zakładu opieki zdrowotnej, apteki, hurtowni farmaceutycznej, NFZ.

Zdaniem dyrektora Gellerta – mimo wszystko – pacjent psychiatryczny po wielu latach odzyskał swoją podmiotowość. Także lekarze i personel medyczny są bardziej świadomi tego, że wymaga on leczenia, a nie np. izolacji.

Do biura rzecznika nie trafia dużo skarg pisemnych od pacjentów szpitali psychiatrycznych. Jednak ich liczba nie jest wskaźnikiem odzwierciedlającym rzeczywistą skalę problemu. Osoby chore psychiczne nie zdają sobie sprawy z istnienia takich praw oraz możliwości ich egzekwowania. Zdarza się, że skargi są oceniane przez urzędników innych instytucji przez pryzmat choroby psychicznej pacjenta i po prostu ignorowane.

Gdzie kierować skargi

Obecnie osoby chore psychicznie mogą wnosić skargi m.in. do RPO oraz rzeczników praw pacjenta działających przy regionalnych oddziałach Narodowego Funduszu Zdrowia. Dodatkowo, ale tylko w niektórych szpitalach, wyznaczone są osoby, które przyjmują skargi pacjentów. Powołują je jednak dyrektorzy szpitali, od których są formalnie zależne. Dlatego mogą być nieobiektywne.

Zdaniem dyrektorów szpitali psychiatrycznych, w większości szpitali nie ma jednak osób, które zajmowałyby się tylko przyjmowaniem skarg pacjentów, bo placówki nie mają na to pieniędzy. Od kilku lat środki przeznaczane przez NFZ na finansowanie świadczeń psychiatrycznych są systematycznie zmniejszane.

Niezależny rzecznik

Od 1 stycznia 2006 r. ma zacząć działać 20 rzeczników. Będą oni pracownikami biura praw pacjenta Ministerstwa Zdrowia, co ma im zapewnić niezależność od dyrektorów szpitali. Zdaniem Krystyny Kozłowskiej, dyrektora biura, powołując instytucję rzeczników, kierowano się doświadczeniami innych państw UE, np. Austrii, Finlandii, Estonii czy Węgier. Docelowo jedna taka osoba ma przypadać na 500 pacjentów. Większość czasu będą one spędzać na wizytach w oddziałach szpitalnych i rozmowach z pacjentami.

Rzecznik będzie miał prawo wglądu do dokumentacji medycznej pacjentów. Zdaniem dyrektora Gellerta, to bardzo dobrze, bo obecnie bardzo często jest ona prowadzona nierzetelnie. Lekarze nie odnotowują np. zastosowania takich środków jak przytrzymanie chorego czy przymusowe podanie leku bez zgody pacjenta.

Mało pieniędzy

Jak powiedział GP Paweł Trzciński, rzecznik prasowy MZ, biuro praw pacjenta dostanie 1 mln zł na działalność rzeczników chorych psychicznie w 2006 roku. Będą oni zarabiać około 1900 zł netto miesięcznie. Może to spowodować, że nie będzie chętnych na te stanowiska. Obecnie do biura zgłosiło się 10 osób zainteresowanych taką pracą. Istnieje także obawa, czy w przyszłych latach znajdą się wystarczające środki na sfinansowanie pracy kolejnych 30 rzeczników.

Dominika Sikora

Opinia: Maryla Nowicka, Helsińska Fundacja Praw Człowieka

Idea powołania rzeczników praw pacjentów szpitali psychiatrycznych jest bardzo słuszna. Pacjenci ci nie zawsze zdają sobie sprawę ze swoich praw. Problem polega na tym, że rzecznicy będą interweniować tylko wtedy, kiedy szpitale i personel medyczny będą łamać przepisy. Nie pomogą natomiast, gdy prawa tych pacjentów zostaną naruszone przez inne instytucje.