NIEMCY

Historia zawodu opiekuna w Niemczech

(aut. Jolanta Kaussen, MEDI 3'2005; dps.pl 27.08.2005)

mgr Jolanta Kaussen - Zakład Pielęgnacyjno-Opiekuńczy w Berlinie

Struktury społeczne funkcjonujące w Europie przed rewolucją przemysłową, zwaną też rewolucją techniczną, były zupełnie inne niż te, które znamy obecnie. W okresach poprzedzających rewolucję techniczną, liczba starych i jednocześnie samotnych osób wymagających opieki była znikoma. Wpływ na tę postać rzeczy miało wiele czynników. Najważniejsze z nich to: odmienne od dzisiejszych uwarunkowania demograficzne (w Średniowieczu, osoby powyżej 60. roku życia stanowiły tylko 1 procent całej populacji Europy; współcześnie osoby w wieku starszym niż 60 lat to ok. 20 proc. całego społeczeństwa europejskiego), duża umieralność dzieci, powszechnie panujące choroby zakaźne dziesiątkujące ludność kontynentu oraz dobrze funkcjonujące i mocne struktury rodzinne.

Pomocy całej społeczności wymagał tylko niewielki krąg ludzi w podeszłym wieku. Zaliczali się do niego nie tylko ludzie starsi i samotni, ale także samotni i chorzy (łącznie z chorymi psychicznie), osoby obce (wędrowcy), sieroty oraz wszyscy ci, którzy albo nie mieli rodziny, albo zostali przez nią lub całą społeczność "klanową" odrzuceni. Ze względu na znikomą liczbę takich osób, opiekowano się nimi wszystkimi jednocześnie, nie różnicując ich wiekowo.

Dopiero w XX wieku zaczęto wyodrębniać spośród nich oddzielne grupy. Proces ten nie został jeszcze zakończony i trwa do dnia dzisiejszego. Poszczególne grupy ludności, wymagające opieki osób trzecich, zwiększają się liczebnie na tyle szybko, że w ramach tych grup następuje ich dalszy podział. Przykładem tego procesu jest tworzenie - w ramach opieki nad osobami starszymi - zakładów geronto-psychiatrycznych, domów opieki dla osób z objawami demencji, wspólnot mieszkaniowych dla osób starszych, "mieszkalnictwa chronionego" itp.

Na przestrzeni dziejów

W historii rozwoju zawodu opiekuna można wyróżnić poszczególne okresy:

W okresie wczesnego chrześcijaństwa o ludzi starych, chorych, samotnych, wędrowców i biednych (osamotnionych przez rodzinę) troszczyli się tzw. diakoni (w tych czasach byli to pomocnicy biskupa), wdowy oraz młode, niezamężne kobiety. Była to tzw. służba bliźnim i Bogu.

Przodkiem dzisiejszych domów opieki są tzw. xenodochie (xenos w jęz. greckim oznacza człowieka obcego). Xenodochie, powstałe ok. 300 roku n.e., były więc przytułkami dla osób spoza społeczności klanowej, często podróżnych i pielgrzymów. W przytułkach tych, oprócz obcych, opiekę znaleźli również ludzie starzy, zniedołężniali, chorzy, sieroty i dzieci porzucone. Najbardziej znany taki przytułek, to dom założony przez biskupa Basylego Wielkiego (325-379) w Azji Mniejszej (dzisiejsze tereny zachodniej Turcji).

W zasadzie nie był to jeden dom, lecz cały kompleks, małe miasteczko z wieloma domami opieki, zgrupowanymi wokół kościoła. Na jego terenie znajdowały się także mieszkania dla lekarzy i personelu opiekuńczego.

W wiekach średnich obowiązek opieki nad ludźmi potrzebującymi jej, przejęły klasztory. Ich obowiązkiem było zakładanie własnych szpitali w pobliżu budynków klasztornych. Każdy taki szpital dzielił się na 2 części: dla bogatych podróżnych i pielgrzymów, gdzie oferowano usługi hotelowe, oraz dla ubogich ludzi chorych i potrzebujących opieki (tzw. hospitale pauperum - pauper - łac. biedak, ubogi). W tych ostatnich często przebywało 12 stałych mieszkańców - nawiązywało to do 12 apostołów Chrystusa. W wieku XI odłam zakonu Benedyktynów - ascetyczny zakon Cystersów, zreformował opiekę klasztorną.

Zadania administracji i zarządzania zostały oddane w ręce osób świeckich. W gestii braci i sióstr zakonnych pozostała jedynie opieka nad chorymi. Później, wraz z powstaniem Zakonów Rycerskich, czynności opiekuńcze stały się zadaniem tych właśnie środowisk. Zakony Rycerskie to: Krzyżacy (wł. Zakon Szpitalny Najświętszej Marii Panny), Joannici (Zakon Rycerski Szpitalników Jerozolimskich im. Św. Jana Chrzciciela) i Maltańczycy (Zakon Kawalerów Maltańskich).

W wieku XI, w pobliżu większych siedlisk miejskich, zaczęły powstawać szpitale. Miasto pokrywało większość wydatków związanych z opieką nad chorymi, starcami i sierotami. Zaczęły też tworzyć się pierwsze fundacje, zainicjowane przez bogatych obywateli miasta, którzy pokrywali większość kosztów związanych z wyżywieniem, ogrzewaniem itp. Takie szpitale były nie tylko miejscem pobytu dla ludzi zniedołężniałych, lecz również chorych na choroby zakaźne. Z obawy przed przenoszeniem tych chorób, były one najczęściej sytuowane poza murami miejskimi. W większości były to nieduże budynki, w których znajdowało się 20-25 łóżek. Takie szpitale miejskie utrzymywane były z datków bogatych mieszkańców miasta, którzy z myślą o starości i zniedołężnieniu swoim i swoich podwładnych, zaczęli z czasem kupować prawo pobytu w takim szpitalu. Tak powstała grupa stałych pensjonariuszy tych ośrodków. Dla takich kuracjuszy zaczęto budować, obok dużych ogólnych sal szpitalnych, małe jednostki mieszkalne, gdzie swoich ostatnich dni dożywali charytatywni darczyńcy i ich służba.

W wiekach późniejszych, w dużych skupiskach miejskich zaczęto rozgraniczać wszystkich potrzebujących na poszczególne grupy. Powstawały więc domy dla sierot, zakłady dla psychicznie chorych, zakłady dla biednych kobiet ciężarnych itp.

Wojna 30-letnia (1618-1648) stała się następnym etapem w rozwoju zawodu opiekuna. Wojnę tę przypłaciło życiem ok. 60 proc. ludności Europy. Działania wojenne wpędziły ludność Europy w ogromną nędzę, pozostawiając za sobą zastępy osieroconych dzieci i opuszczonych ludzi starych. Charakterystyczne dla tego okresu były pierwsze masowe emigracje dużych grup ludności do innych krajów. Był to tzw. ruch wędrówkowy, poprzedzony prześladowaniami religijnymi. Wojna ta przyniosła za sobą jednak nie tylko masową nędzę.

Dużo gorszym zjawiskiem była zmiana postawy moralnej ogółu, w tym przeświadczenie, że służba chorym i słabym nie jest jednoznaczna ze służbą Bogu. Pomoc bliźniemu została definitywnie oderwana od samej wiary w Boga. Potrzebującymi bliźnimi byli przecież też i wrogowie, wyznający inną religię. W takich ludziach nie widziano już Chrystusa i służenie im nie było służeniem Stwórcy. Wspomniane zmiany etyczne, spowodowały wprowadzenie w istniejących i nowopowstałych zakładach opiekuńczych, regulaminów domowych i wręcz wojskowej dyscypliny. W zamian za opiekę, wymagano pracy podopiecznych, ograniczano wolności osobiste, a same warunki mieszkaniowe były bardzo prymitywne lub wręcz nieludzkie. W tym właśnie okresie powstało przekonanie społeczeństwa, że takie domy trzeba omijać i robić wszystko, by do nich nie trafić. Te, tzw. przytułki dla starych i zniedołężniałych ludzi miały bardzo negatywną opinię i często porównywano je do obozów pracy przymusowej lub więzień.

W tym bardzo niekorzystnym rozwoju opieki nad potrzebującymi, można znaleźć także pozytywne zjawiska. Jednym z nich była inicjatywa powołania w 1633 roku zakonu Sióstr Miłosierdzia. Jego głównym zadaniem była służba biednym i chorym w ich obejściu domowym. Przełamano tym samym panującą do tej pory ostrą klauzulę klasztorną, która nie pozwalała osobom zakonnym opuszczania zabudowań klasztornych.

Epoka Oświecenia była kamieniem milowym w rozwoju zawodów opiekuńczych. Przyczyniła się ona do powstania nauk medycznych, a co za tym idzie, zawodów pielęgniarki i lekarza.

Jako, że zawód opiekuna osób starszych ma swoje korzenie w zawodzie pielęgniarskim, przyjrzyjmy się bliżej zmianom, jakie zaszły w epoce Oświecenia. Wiek XVIII to czas rozwoju nauk przyrodniczych. Do tych czasów zakładano, że człowiek jest ogniwem przyrody. W związku z tym choroba była traktowana jako naturalny los człowieka. Rozumiana była w kategoriach przeznaczenia i to Bóg rozstrzygał o losie ludzkim, o jego upośledzeniu czy chorobie. Choroba więc nie była odrywana od praw natury, lecz wkomponowana w jej cyrkulację. Do XVIII wieku uważano, że człowiek składa się z trzech komponentów: ciała, intelektu (rozumu) i duszy. Zdrowym był ten, kto żył w harmonii z tymi trzema komponentami oraz w harmonii z całą przyrodą. Wszelkie zachwiania na tej płaszczyźnie prowadziły do choroby lub, co najmniej, zaburzeń w organizmie człowieka. Ten całościowy, holistyczny sposób patrzenia na człowieka nie był poglądem nowym, został on już w V wieku p.n.e. opisany przez ojca medycyny - Hipokratesa. Do XVIII wieku nie było więc rozgraniczenia pomiędzy leczeniem i opieką, obydwa zadania wykonywane były przez jedną i tę samą osobę, która rozpoznawała chorobę i leczyła ją dostępnymi jej wtedy metodami i sposobami (puszczanie krwi, zielarstwo, proste zabiegi chirurgiczne) oraz opiekowała się chorym do czasu jego wyzdrowienia. Do okresu Oświecenia ciało ludzkie po śmierci było przedmiotem nietykalnym, tabu. Nikomu nie wolno było profanować zwłok poprzez ich sekcję. Dopiero zmiany w myśleniu w epoce Oświecenia sprawiły, że na ciało ludzkie spojrzano w sposób naukowy. Możliwe stały się też badania na zwłokach ludzkich, co w szybkim tempie doprowadziło do rozpoznania i opisu narządów wewnętrznych człowieka, rozpoznania i opisu zmian w tych narządach, czyli do powstania współczesnej fizjologii i nauki o chorobach.

W Oświeceniu, za chorobę uznawano patologiczne zmiany w organach wewnętrznych. W przypadku, gdy takich zmian nie udało się udowodnić, znaczyło to, że człowiek był zdrowy. Wpływ psychiki na powstanie chorób nie był w ogóle brany pod uwagę, leczenie więc ograniczało się do usunięcia zaburzeń organizmu, pominąwszy przy tym wszelkie zaburzenia psychiczne.

Wiek XX, wraz z radykalnymi zmianami w strukturach społecznych oraz ogromnym postępem technicznym i naukowym, przyniósł też osiągnięcia w dziedzinie psychoanalizy. Doprowadziło to do tego, że powróciła do łask dawna teoria traktowania człowieka jako całości, jako jedności ciała, intelektu i duszy (psychiki). Pogląd ten ponownie zyskał na znaczeniu i egzystuje obecnie jako psychosomatyczna gałąź medycyny. Mimo, iż medycyna respektuje wpływ psychiki na powstanie i rozwój chorób, jej działania nadal ograniczają się do somatycznych sposobów ich leczenia.

Opiekun - profesjonalista

W Niemczech powstanie zawodu opiekunów osób starszych przypada na lata 60. Jest to więc zawód nowy, który nabiera coraz większego znaczenia. Już od lat 50. XX wieku można było zaobserwować gwałtowny wzrost populacji osób w podeszłym wieku, przy jednoczesnym upadku rodziny wielopokoleniowej. W tym czasie nastąpiła również wąska specjalizacja zawodu pielęgniarskiego. Pielęgniarstwo specjalizowało się i dopasowywało do wysoko ztechnizowanych zadań w medycynie. Powstała więc duża luka w systemie opieki, zabrakło osób, które niejako rzeczywiście "pielęgnują", a nie asystują lekarzowi, jak jest to przyjęte obecnie. Dotychczasowa opieka nad osobami starszymi znajdowała się przeważnie w rękach sióstr zakonnych. Po II wojnie światowej liczba kobiet wstępujących do zakonu spadła drastycznie i brakowało kogoś, kto mógłby przejąć ich obowiązki.

Pielęgniarki preferowały zatrudnienie w szpitalu, które zapewniało im wyższe niż w placówkach pielęgnacyjnych zarobki oraz możliwość zdobycia dodatkowych kwalifikacji i awansu. Praca w domach opiekuńczo-pielęgnacyjnych nie była więc dla tej grupy zawodowej atrakcyjna. Już w latach 50. zaczęto szukać odpowiednich rozwiązań tego problemu. Początkowo przyuczano do prostych zadań pielęgnacyjnych gospodynie domowe szukające pracy. Większe szpitale wprowadzały internę, tzn. organizowane we własnym zakresie i dostosowane do własnych potrzeb jednoroczne szkoły uczące zawodu pomocy pielęgniarskiej. Osoby wyedukowane w ten sposób (Krankenpflegehelfer) byty później zatrudniane w szpitalach oraz oddziałach geriatrycznych szpitali. To rozwiązanie nie było jednak zadowalające ze względu na szczególną specyfikę długotrwałej opieki nad osobami starszymi. Wyróżnia się ona w znacznym stopniu specyfiką funkcji i zadań pielęgnacyjnych i pielęgniarskich. Początek lat 70. to czas powstawania pierwszych szkół w Niemczech, które kształciły wykwalifikowanych opiekunów osób starszych (Altenpflegeschulen).

W ten sposób powstał nowy zawód: Altenpfleger. Zawód ten ma swoje korzenie w zawodzie pielęgniarskim, nie odrywa się od niego całościowo, lecz tylko na pewnym etapie "porzuca" specjalistyczne kształcenie nowoczesnego pielęgniarstwa poświęcając dodatkowo swą uwagę zagadnieniom psychologicznym, socjologicznym i prawnym wieku starczego.

Do 1 sierpnia 2003 zagadnienia związane z kształceniem opiekunów, tzn. ustalenia dotyczące czasu nauki w szkołach, liczby wymaganych godzin teoretycznych i praktycznych, wymagań egzaminacyjnych itp. leżały w gestii poszczególnych landów. Prowadziło to do dużych różnic w poziomie wykształcenia, a co za tym idzie, do dużych rozbieżności kompetencyjnych wśród samych opiekunów i w efekcie zmniejszenia atrakcyjności tego zawodu. Jako przykładem obrazującym ten stan rzeczy, można posłużyć się landem Bremen, który oferował jedynie 880 godzin teoretycznych wykładów. Z kolei ustawodawstwo landu Berlin obligowało do 2560 godzin teoretycznego wykształcenia w tym zawodzie, Również obligatoryjny czas praktycznego wykształcenia ujawniał duże rozbieżności: od 800 do 2100 godzin w poszczególnych landach.

Od 1 sierpnia 2003 wykształcenie w zawodzie opiekuna w Niemczech zostało ujednolicone: czas trwania nauki ustalono na 3 lata w dziennym systemie nauki, i do lat 5 w systemie zaocznym. Struktura kształcenia jest odgórnie narzucona i przewiduje 4600 godzin lekcyjnych. Z tych 4600 godzin na kształcenie teoretyczne przypada 2100 godzin, a na kształcenie praktyczne 2500 godzin, Kształcenie praktyczne odbywa się w placówkach opieki stacjonarnej, w placówkach opieki ambulatoryjnej, lub na szpitalnych oddziałach geriatrycznych i rehabilitacyjnych. Ośrodek kształcący musi dysponować, specjalnie do tego celu wykształconymi, praktycznymi nauczycielami zawodu (Praxisanleiter). Kształcenie kończy się egzaminem państwowym i nadaniem tytułu Altenpfleger, uprawniającego do wykonywania zawodu opiekuna.

/Bibligrafia/