SZWECJA

OMBUDSMAN POCHODZI ZE SZWECJI

W wielu krajach przyjęło się określenie "ombudsman" jako nazwa stanowiska rzecznika praw obywatelskich. Pochodzące z języka szwedzkiego, nabiera w ostatnich latach coraz większej liczby znaczeń.

Handikappombudsmannen to rzecznik osób niepełnosprawnych, mający jakby podkreślić specyfikę tego środowiska. Szwedzi utworzyli to stanowisko w 1994 roku, co - jak wiadomo - i u nas nie pozostało bez echa. Prawa i interesy osób z niepełnosprawnością stoją w centrum zainteresowania rzecznika. Ma on działać na rzecz wyrównania szans, monitorować krajowe przepisy prawa pod tym właśnie kątem itd.

Jednak istota zagadnienia sprowadza się do stwierdzenia, że rzecznik nie jest jedynie konkretną osobą. To instytucja o możliwościach działania regulowanych statutem, zakładającym m.in. konieczność udzielania wszelkich niezbędnych informacji i pomocy przez instytucje państwa, umożliwiającym uczestniczenie w negocjacjach i przygotowywaniu nowych rozwiązań prawnych. Ombudsman może też sam wychodzić z inicjatywą ustawodawczą w sprawach osób niepełnosprawnych.

Z czasem okazało się, że zakres oddziaływania urzędu rzecznika musi objąć również tych, którzy są zatrudnieni przy obsłudze osób niepełnosprawnych czy krewnych takich osób. Stalo się oczywiste, że sam Ombudsman musi posiadać wykwalifikowaną kadrę, choćby w celu przygotowywania ekspertyz prawnych. Konieczne bylo też stworzenie serwisu telefonicznego, pocztowego i internetowego. Formy te dają gwarancję stałego wzrostu uświadamiania sobie własnych praw przez osoby niepełnosprawne.

Ombudsman to także instytucja kontrolująca - zewnętrzna w stosunku do innych instytucji, a więc najbardziej obiektywna. Kontrolowane jest przestrzeganie i wdrażanie praw niepełnosprawnych w kontekście odnośnych deklaracji ONZ i szwedzkich przepisów wewnętrznych. Dzięki tej instytucji przyspieszono nienajlepsze wcześniej dostosowanie miejsc publicznych do potrzeb niepełnosprawnych, wymuszono także zwiększenie środków w wielu sferach działania instytucji na szczeblu lokalnym.

Realia gospodarcze znajdują odzwierciedlenie w statucie Ombudsmana - ma on nawiązywać kontakty z przedstawicielami gospodarki i nakłaniać do przyjęcia rozwiązań satysfakcjonujących środowisko niepełnosprawnych. Okazało się to skuteczne i umożliwiło rozszerzenie oferty zatrudnienia.

Jest rzeczą oczywistą, że zasadniczą część aktywności Ombudsmana pochłania współpraca z organizacjami reprezentującymi osoby z niepełnosprawnością. Jeśli taka organizacja otrzymuje subsydia państwowe zobowiązana jest do dwukrotnego w ciągu roku spotkania z rzecznikiem (zobowiązanie dwustronne). Gdy w 1999 roku wprowadzono ustawę całkowicie znoszącą dyskryminację niepełnosprawnych na szwedzkim rynku pracy (chociaż wcześniej nigdy tak jej przecież nie nazywano), rzecznik zyskał prawo do reprezentowania pojedynczych osób, jeśli napotkają na przeszkody w dochodzeniu swych praw w tym zakresie.

Nasz komentarz:

Tak określona przez Szwedów instytucja rzecznika pozwala zmniejszyć chaos wśród jednostek kontrolujących, podległych, nadrzędnych, odpowiedzialnych za tę czy inną sferę działań w środowisku niepełnosprawnych. Daje szansę na kontrolę ustawodawstwa i wgląd w przygotowywane uregulowania. No i daje możliwość obiektywizmu w reprezentowaniu samego środowiska i osób zatrudnionych w tej części pomocy społecznej.